از کجا بفهمیم کودک بیش‌فعال است یا فقط پرانرژی؟

پاسخ به این سؤال همیشه ساده نیست. بیش‌فعالی یا ADHD فقط به معنی پرتحرک بودن کودک نیست و تشخیص آن نیازمند بررسی مجموعه‌ای از رفتارها، میزان تداوم آن‌ها و تأثیری است که بر زندگی روزمره کودک می‌گذارند. در ادامه با مهم‌ترین تفاوت‌های یک کودک پرانرژی و کودکی که ممکن است نشانه‌های بیش‌فعالی داشته باشد آشنا می‌شویم.

بیش‌فعالی کودکان چیست؟

اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی یا ADHD یکی از اختلالات عصب‌رشدی دوران کودکی است که معمولاً با سه گروه از نشانه‌ها شناخته می‌شود:

• مشکل در حفظ توجه و تمرکز

• تحرک بیش از اندازه

• رفتارهای تکانشی و عجولانه

البته همه کودکان مبتلا به ADHD دقیقاً رفتار مشابهی ندارند. در برخی کودکان بی‌توجهی بیشتر دیده می‌شود، در برخی دیگر بیش‌فعالی و رفتارهای تکانشی برجسته‌تر است و بعضی کودکان ترکیبی از این علائم را نشان می‌دهند.

بر اساس راهنمای آکادمی اطفال آمریکا، زمانی که مشکلات توجه، بیش‌فعالی یا تکانشگری باعث مشکل تحصیلی یا رفتاری می‌شود، انجام ارزیابی تخصصی اهمیت پیدا می‌کند. همچنین برای تشخیص ADHD، نشانه‌ها باید در بیش از یک محیط مانند خانه و مدرسه دیده شوند و سایر علت‌های احتمالی نیز بررسی شوند.

کودک پرانرژی چه ویژگی‌هایی دارد؟

یک کودک پرانرژی ممکن است ساعت‌ها بدود، بازی کند یا مرتب به دنبال تجربه‌های جدید باشد؛ اما معمولاً در شرایطی که لازم باشد می‌تواند رفتار خود را تا حدی کنترل کند.

برای مثال ممکن است یک کودک بسیار فعال هنگام بازی در پارک مدام در حال دویدن باشد، اما وقتی معلم از او می‌خواهد چند دقیقه روی صندلی بنشیند یا هنگام تماشای کارتون مورد علاقه‌اش تمرکز کند، بتواند این کار را انجام دهد.

پرانرژی بودن به تنهایی نشانه ADHD نیست. چیزی که متخصصان به آن توجه می‌کنند، شدت، تداوم و میزان اختلالی است که رفتار کودک در زندگی او ایجاد می‌کند.

تفاوت کودک بیش‌فعال و کودک پرانرژی چیست؟

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها این است که کودک پرانرژی معمولاً می‌تواند در موقعیت‌های مختلف رفتار خود را تنظیم کند؛ در حالی که کودک دارای نشانه‌های ADHD ممکن است حتی در شرایطی که انتظار می‌رود آرام باشد، کنترل رفتار برایش دشوار باشد.

کودک پرانرژی معمولاً می‌تواند روی فعالیت مورد علاقه‌اش تمرکز کند

کودکان فعال ممکن است خیلی زود از بعضی کارها خسته شوند، اما اگر فعالیت برایشان جذاب باشد می‌توانند مدت قابل توجهی درگیر آن شوند.

در مقابل، کودکی که مشکلات جدی توجه دارد ممکن است مرتب کارهای خود را نیمه‌کاره رها کند، وسایلش را گم کند، دستورهای چندمرحله‌ای را فراموش کند یا هنگام انجام تکالیف به‌سرعت حواسش پرت شود.

رفتار کودک بیش‌فعال در چند محیط دیده می‌شود

یکی از نکات مهم در تشخیص بیش‌فعالی کودکان این است که مشکلات تنها محدود به یک محیط نباشند.

ممکن است کودکی فقط در خانه بی‌قرار باشد اما در مدرسه رفتار کاملاً متفاوتی داشته باشد. چنین شرایطی لزوماً به معنای ADHD نیست.

در ارزیابی تخصصی معمولاً اطلاعات والدین، معلمان و افرادی که با کودک تعامل مداوم دارند در کنار یکدیگر بررسی می‌شود. راهنماهای بالینی نیز تأکید می‌کنند که برای تشخیص، مشکلات باید در بیش از یک محیط مهم زندگی کودک دیده شوند.

نشانه‌هایی که ممکن است نیاز به بررسی بیشتری داشته باشند

وجود یک یا دو مورد از رفتارهای زیر به تنهایی به معنای ابتلا به ADHD نیست، اما اگر تعداد زیادی از آن‌ها به‌طور مداوم مشاهده شوند، بهتر است کودک مورد ارزیابی قرار بگیرد.

کودک دائماً در حال حرکت است

ممکن است کودک حتی زمانی که باید آرام بنشیند مدام از جای خود بلند شود، روی صندلی تکان بخورد، بدود یا از وسایل بالا برود،یا در حالت نشسته مدام پاهایش را تکان تکان دهد..

مرتب حرف دیگران را قطع می‌کند

کودک ممکن است منتظر نوبت خود نماند، قبل از تمام شدن سؤال پاسخ دهد یا هنگام صحبت دیگران مرتب وارد گفتگو شود، یا نتواند درصف منتظر نوبت بماند..

انجام تکالیف برای او بسیار سخت است

در بسیاری از کودکان دارای مشکلات توجه، انجام یک تکلیف ساده ممکن است زمان زیادی طول بکشد، زیرا توجه کودک مرتب به صداها، اشیا یا اتفاقات اطراف منحرف می شود. بیشتر این کودکان نمی توانند تکالیف خود را به تنهایی به پایان برسانند.

وسایلش را زیاد گم می‌کند

گم کردن مداد، دفتر یا اسباب‌بازی برای همه کودکان اتفاق می‌افتد، اما اگر فراموشکاری و گم کردن وسایل به شکلی مداوم در زندگی روزمره مشاهده شود، می‌تواند یکی از مواردی باشد که در ارزیابی ADHD بررسی می‌شود.

نمی‌تواند منتظر نوبت بماند

رفتارهای تکانشی یکی دیگر از نشانه‌های مهم ADHD هستند. ممکن است کودک در صف منتظر نماند، بدون فکر کاری انجام دهد یا قبل از اینکه پیامد رفتار خود را بررسی کند دست به عمل بزند.

آیا شیطنت زیاد همان بیش‌فعالی است؟

خیر. یکی از اشتباهات رایج این است که هر کودک بازیگوش یا پرتحرکی را بیش‌فعال بدانیم.

میزان فعالیت کودکان با یکدیگر متفاوت است. بعضی کودکان ذاتاً فعال‌تر، اجتماعی‌تر یا هیجان‌طلب‌تر هستند. علاوه بر این، سن کودک نیز اهمیت زیادی دارد. رفتاری که در یک کودک سه یا چهار ساله کاملاً طبیعی محسوب می‌شود، ممکن است در سن بالاتر نیاز به بررسی بیشتری داشته باشد.

به همین دلیل مقایسه کودک با خواهر، برادر یا سایر کودکان معمولاً معیار مناسبی برای تشخیص نیست.

چه زمانی باید برای ارزیابی بیش‌فعالی کودک اقدام کنیم؟

اگر رفتارهای کودک به حدی رسیده که روی بخش‌های مختلف زندگی او تأثیر می‌گذارد، و رشد اجتماعی و ذهنی او را تحت تاثیر قرار داده است،بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.

برای مثال زمانی که کودک:

• مرتب در مدرسه دچار مشکل می‌شود

• نمی‌تواند تکالیف خود را انجام دهد

• افت تحصیلی در کودک مشاهده می شود

• در برقراری ارتباط با همسالان و دوست یابی مشکل دارد

• رفتارهای تکانشی خطرناک انجام می‌دهد

• به دلیل بی‌توجهی یا تحرک زیاد مرتب مورد تذکر قرار می‌گیرد

• مشکلات رفتاری مشابهی هم در خانه و هم در مدرسه دارد

انجام ارزیابی می‌تواند به والدین کمک کند علت اصلی این رفتارها را بهتر بشناسند.

برای کودک بیش‌فعال چه کارهایی می‌توان انجام داد؟

نوع مداخله به سن کودک، شدت علائم و شرایط فردی او بستگی دارد. آموزش والدین، اصلاح شیوه‌های رفتاری، ایجاد ساختار مشخص در خانه و مدرسه، جلسات کاردرمانی و رفتاردرمانی و در برخی موارد مداخلات تخصصی می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد.

در بیشتر کودکان نیز مشکلات دیگری در کنار بیش‌فعالی دیده می‌شود و نیاز به خدماتی مانند کاردرمانی، گفتاردرمانی یا مداخلات رفتاری بر اساس ارزیابی متخصص توصیه شود. مداخلات کاردرمانی و رفتاردرمانی به کودک کمک می کند رفتارهای بیش فعالانه خود را کنترل کرده و روابط اجتماعی صحیح را در محیط ارائه دهد. همچنین با تقویت کارکردهای مغزی کودک توجه و تمرکز و حافظه او را ارتقاع می دهد.

بنابراین نمی‌توان یک روش ثابت را برای همه کودکان مناسب دانست.

جمع‌بندی؛ پرانرژی بودن همیشه به معنای بیش‌فعالی نیست

کودکی که زیاد می‌دود، بازی می‌کند یا پرجنب‌وجوش است لزوماً بیش‌فعال نیست. مهم‌ترین مسئله این است که ببینیم مشکلات توجه، تحرک و رفتارهای تکانشی تا چه اندازه مداوم هستند و آیا در خانه، مدرسه و روابط اجتماعی کودک اختلال ایجاد کرده‌اند یا خیر.

اگر والدین یا معلمان برای مدت قابل توجهی متوجه مشکلات تمرکز، کنترل رفتار یا تحرک غیرعادی کودک شده‌اند، بهترین راه این است که به جای حدس زدن یا مقایسه کودک با دیگران، از یک ارزیابی تخصصی بیش‌فعالی کودکان کمک بگیرند.

در صورت مشاهده مداوم این نشانه‌ها، مراجعه به یک کلینیک توانبخشی تهران که خدمات ارزیابی و مداخلات تخصصی کودکان را ارائه می‌دهد، می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر و انتخاب مسیر مناسب درمان کمک کند.