توحید فقط این نیست که انسان در ذهن و زبان خود به یگانگی خداوند اعتقاد داشته باشد؛ توحید زمانی در زندگی معنا پیدا میکند که به رفتار، انتخاب و مسئولیت انسان راه پیدا کند. در جلسه یازدهم «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، با تکیه بر آیات ۱۱۴ و ۱۱۵ سوره انعام، این پرسش اساسی مطرح میشود که انسان در تشخیص حق و باطل، چه کسی را مرجع نهایی داوری قرار میدهد. قرآن در پاسخ، خداوند را «حَکَم» معرفی میکند و کلام او را برخوردار از «صدق و عدل» میداند؛ نگاهی که توحید را از یک باور نظری به یک راه و رسم برای زندگی تبدیل میکند.
توحید؛ یک باور صرفاً ذهنی نیست
در آغاز این بحث، یک نکته کلیدی مطرح میشود: توحید علاوه بر اینکه یک «بینش» و برداشت از واقعیت است، «شناختی عملزا و زندگیساز» نیز به شمار میآید. یعنی اگر کسی واقعاً توحید را پذیرفته باشد، این باور باید در زندگی او تعهد و مسئولیت ایجاد کند.
از همینجا یک سؤال جدی شکل میگیرد: این تعهد تا کجا ادامه دارد؟ آیا کافی است انسان در دل و ذهن خود خدا را بپذیرد و در برخی عبادتهای فردی نیز به این باور پایبند باشد؟ یا توحید باید در تصمیمها و مناسبات اجتماعی انسان هم خودش را نشان دهد؟
در این جلسه تأکید میشود که مسئولیت ناشی از توحید، تنها به تکالیف فردی محدود نمیشود و حتی مسائل اساسی جامعه مانند حکومت، اقتصاد، روابط میان افراد و مناسبات اجتماعی را نیز دربرمیگیرد. از این منظر، جامعه توحیدی نیز باید در شکل و ساختار کلی خود با جامعه غیرتوحیدی تفاوت داشته باشد.
«آیا جز خدا داوری بجویم؟»
محور مهم بحث را میتوان در آیه ۱۱۴ سوره انعام دید؛ آنجا که میخوانیم: «أَفَغَیْرَ اللَّهِ أَبْتَغِی حَکَمًا»؛ آیا جز خدا داوری بجویم؟
این پرسش قرآنی، فقط مربوط به یک بحث تاریخی نیست. هر انسان در زندگی خود بارها در موقعیتی قرار میگیرد که باید انتخاب کند؛ باید میان خواسته شخصی و مسئولیت، میان منفعت و عدالت، یا میان فشار دیگران و باور خود یکی را برگزیند. سؤال آیه این است که در نهایت، چه چیزی باید معیار این انتخاب باشد؟
بر اساس این نگاه، توحید یعنی انسان خدا را نه فقط خالق خود، بلکه مرجع نهایی هدایت و داوری نیز بداند. قرآن پس از طرح این پرسش، به نزول کتاب الهی و روشنگری آن اشاره میکند؛ یعنی انسان برای تشخیص مسیر، بدون راهنما رها نشده است.
کلام خدا؛ «صدق» و «عدل»
آیه ۱۱۵ سوره انعام ادامه طبیعی همین بحث است: «وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ صِدْقًا وَعَدْلًا»؛ سخن پروردگار تو در راستی و عدالت به کمال رسیده است.
اگر آیه ۱۱۴ درباره مرجع داوری سؤال میکند، آیه ۱۱۵ ویژگی آن مرجع را توضیح میدهد. کلام خدا بر دو پایه «صدق» و «عدل» معرفی میشود؛ یعنی حقیقت و عدالت.
در ادامه نیز آمده است: «لَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِهِ»؛ برای کلمات او تغییردهندهای نیست. این عبارت در کنار دو واژه «صدق» و «عدل»، تصویری از یک معیار پایدار در اختیار انسان قرار میدهد؛ معیاری که در برابر تغییرات، خواستهها و منافع متغیر زندگی، مبنایی ثابت برای تشخیص حق ارائه میکند.
نخستین تعهد توحیدی؛ بندگی فقط خدا
یکی از بخشهای مهم جلسه، از همین مفهوم به «قطعنامه توحیدی» میرسد. نخستین اصل این قطعنامه آن است که انسان نباید غیر خدا را معبود و مطاع مطلق خود قرار دهد.
در این نگاه، «عبادت» فقط به معنای انجام مناسک نیست. اطاعت و سرسپردگی نیز بخشی از مسئله است. انسان ممکن است در ظاهر خداپرست باشد، اما در عمل چنان تحت تأثیر یک قدرت، منفعت یا نیروی شرآفرین قرار گیرد که اراده و انتخاب خود را به آن بسپارد.
در متن جلسه، مفهوم «شیطان» نیز در معنایی گستردهتر توضیح داده میشود؛ یعنی نیروهای شرآفرین و منحرفکنندهای که میتوانند در مسیر رشد انسان مانع ایجاد کنند. از این منظر، توحید یعنی انسان خود را تسلیم چنین نیروهایی نکند و بندگی و اطاعت مطلق را تنها برای خدا بداند.
آزادی؛ یکی از ثمرات توحید
این بخش از بحث، یک پیام انسانی و قابل لمس دارد. اطاعت از غیر خدا فقط یک مسئله اعتقادی نیست؛ میتواند مانعی برای رشد انسان باشد.
در جلسه، انسان به گیاهی تشبیه میشود که اگر روی آن پوششی قرار گیرد یا به ساقهاش بندی بسته شود، دیگر نمیتواند آزادانه رشد کند و به ثمر برسد. بر همین اساس، عبودیت غیر خدا نیز میتواند انسان را از آزادی و وارستگی لازم برای رشد بازدارد.
در این نگاه، آزادی صرفاً رها بودن از یک محدودیت بیرونی نیست؛ انسان باید از وابستگیهایی که قدرت انتخاب و رشد او را میگیرند نیز رها شود. توحید، از این زاویه، دعوتی به آزادگی است.
توحید در زندگی امروز چه معنایی دارد؟
شاید بتوان این بحث را با یک پرسش ساده به زندگی روزمره نزدیک کرد: وقتی باید تصمیم مهمی بگیریم، چه چیزی در نهایت حرف آخر را میزند؟
گاهی انسان تصور میکند انتخابهایش کاملاً شخصیاند، اما در واقع ممکن است ترس، عادت، فشار اجتماعی، منفعت یا خواسته دیگران در تصمیم او نقش داشته باشند. نگاه توحیدی از انسان میخواهد پیش از هر انتخابی، معیار خود را بازبینی کند و ببیند آیا تصمیمش با حق و عدالت سازگار است یا نه.
از همینرو، توحید در این جلسه یک مفهوم دور از زندگی معرفی نمیشود؛ بلکه با مسئولیت، آزادی، رشد و نحوه مواجهه انسان با قدرت و انتخاب پیوند میخورد.
نتیجهگیری؛ توحید یعنی خدا را در لحظه انتخاب به یاد بیاوریم
آیات ۱۱۴ و ۱۱۵ سوره انعام، در کنار مباحث مطرحشده در جلسه یازدهم، تصویری روشن از توحید ارائه میکنند: خدا مرجع داوری است و کلام او بر پایه صدق و عدالت قرار دارد.
اما شاید مهمتر از دانستن این گزاره، پرسشی باشد که در زندگی هر انسان میتواند تکرار شود: وقتی میان چند راه قرار گرفتهام، چه چیزی را معیار نهایی انتخاب خود قرار میدهم؟
توحید، در این نگاه، فقط گفتن «خدا یکی است» نیست؛ یعنی انسان تلاش کند این باور را وارد زندگی کند؛ در تصمیمهای کوچک و بزرگ، در رابطه با دیگران، در مواجهه با قدرت و در حفظ آزادی و کرامت انسانی. به همین دلیل، توحید زمانی از یک مفهوم ذهنی فاصله میگیرد که در لحظههای واقعی زندگی، خودش را نشان دهد؛ همانجایی که انسان باید انتخاب کند، مسئولیت بپذیرد و برای مسیر خود پاسخگو باشد.
تهیه و تنظیم: طوبی میرزاحسینی
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.