کد خبر: 295158
تاریخ انتشار: چهارشنبه 20 خرداد 1405 - 21:07
دکتر سعیدرضا عاملی عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در یادداشت اظهار داشت:تنگههای هرمز و بابالمندب امروز بیش از هر زمان دیگری به کانون معادلات ژئوپلیتیکی و اقتصادی جهان تبدیل شدهاند. در شرایطی که تنشهای منطقهای و رقابت قدرتهای بزرگ بر سر امنیت انرژی تشدید شده، این دو آبراه راهبردی نهتنها مسیر انتقال بخش مهمی از نفت و تجارت جهانی هستند، بلکه به ابزارهای مؤثر بازدارندگی در برابر جنگ و فشارهای اقتصادی نیز بدل شدهاند.
به گزارش بهداشت نیوز بدیهی است جبهه مقاومت اسلامی که در بنیان خود حقیقت را جستجو میکند و در پی جهانی عاری از ظلم و تبعیض است، به-دنبال فشار اقتصادی و در وجه نامیمون آن، جنگ اقتصادی علیه مردم جهان نیست. اما متأسفانه شاهد این واقعیت هستیم که تنها عامل بازدارنده در برابر ادامه جنگ و خونریزی ظالمانه، قدرت دفاعی و قدرت اقتصادی بازدارنده است. اقتدار جهانی ایران در گرو اقتدار دفاعی از یک سو و از سوی دیگر، اقتدار اقتصادی با مدیریت تنگه هرمز و مدیریت باب-المندب توسط همپیمانان حقیقی خود در منطقه است. امروز بیش از 30 درصد ترانزیت کالای رژیم اسرائیل از مسیر راهبردی بابالمندب تأمین میشود (شبکه العالم، 1402). درواقع خلیج فارس و دریای سرخ از طریق دو آبراهه باریک یعنی تنگه هرمز و بابالمندب به آبهای آزاد جهان متصل میشوند. موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه این دو تنگه باعث شده تا در روابط بینالملل و استراتژیهای اقتصادی قدرتهای جهانی همواره نقشی کلیدی ایفا کنند و محل طمع و زورگویی قدرتهای نظامی و اقتصادی جهان قرار گیرند.
با تشدید تنشهای سیاسی و نظامی در غرب آسیا طی سالهای اخیر، امنیت این شریانهای حیاتی بیش از پیش مورد توجه محافل علمی و رسانهای قرار گرفته است. در ادامه جنگ آمریکا و اسرائیل غاصب و با به شهادت رساندن رهبر بزرگ انقلاب اسلامی، آیه الله العظمی خامنهای عزیز و کودکان مظلوم مدرسه میناب، همچنین ادامه جنگ¬افروزی رژیم صهیونیستی در لبنان و غزه، ضرورت مدیریت کنترلی و تسلط بر تنگه هرمز و بابالمندب صد چندان شده است. تسلط دفاعی و نظامی بر تنگه هرمز در اسفند 1404 و اقدام کلیدی انصارالله یمن در 18 خرداد 1405، در کنترل بابالمندب، نقش بازدارندگی از زورگوییهای اقتصادی و تجاوز به حقوق مرتبط با منافع اقتصادی ایران و کشورهای حوزه مقاومت را تقویت کرد. به¬طور حتم، جنگ آمریکای سلطه¬گر و اسرائیل غاصب با جمهوری اسلامی ایران و پهنه بزرگ جبهه مقاومت اسلامی در منطقه غرب آسیا، ظرفیت بزرگ برای مخاطرات اقتصادی در جهان دارد و مهمترین بازنده این عرصه اسرائیل غاصب، اروپا و آمریکا و البته منطقه بزرگ آسیا خواهد بود. بدیهی است سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران، تعامل و احترام به حقوق کشورهای منطقه آسیا، همسایگان و خصوصاً همسایگان غرب و شرق و شمال ایران و البته کشورهای همسایه جنوبی در صورتی است که دست از مخاصمه و همراهی با آمریکا و اسرائیل بردارند. ۱. تنگه هرمز شاهراه طلایی و راهبردی انرژی جهان
تنگه هرمز صرفاً یک آبراه تجاری نیست، بلکه یک تنگه راهبردی و طلایی انتقال انرژی و هویت¬بخش به قدرت دریایی ایران است که بر کل اقتصاد جهان اثرگذار است. تنگه هرمز نه صرفاً یک گذرگاه دریایی، بلکه بهمثابه مرکز ثقل رقابتهای ژئوپلیتیک جهانی است. تمرکز منابع عظیم انرژی در خلیج فارس از یک سو و وابستگی حیاتی اقتصاد جهانی به این منابع از سوی دیگر، باعث شده است که هرگونه بیثباتی در این تنگه، فوراً امنیت انرژی جهان را مختل میکند. از این رو، مجتهدزاده تنگه هرمز را عامل پیونددهنده امنیت منطقهای و جهانی میداند و بر این باور است که کنترل هوشمندانه بر این آبراه، نه یک اقدام تهدیدآمیز، بلکه ابزاری برای دیپلماسی، تأمین امنیت و پیشبرد منافع ملی کشورهای ساحلی بهویژه ایران به حساب میآید. این نگاه که ریشه در اندیشه ژئوپلیتیک دفاعی دارد، بر استفاده از تمامی ظرفیتهای جغرافیایی برای حفظ تمامیت ارضی و تأثیرگذاری بر معادلات بینالمللی تأکید میکند (مجتهدزاده، ۱۳۷۱).
او همچنین با رویکردی جزئینگرانهتر، به اقتصاد ژئوپلیتیک تنگه هرمز میپردازد و آن را بهعنوان درگاه طلایی تجارت و کریدور حیاتی جهان معرفی میکند. استدلال اصلی او این است که هر قدرتی که بر جزایر کلیدی خلیج فارس (از جمله تنب و ابوموسی) تسلط یابد، عملاً بر منابع عظیم انرژی و اقتصاد جهانی چیره خواهد شد. بنابراین، حاکمیت و کنترل ایران بر این جزایر نه فقط یک مسئله حاکمیتی و تاریخی، بلکه بهطور مستقیم با بهرهمندی اقتصادی عادلانه از موقعیت استراتژیک تنگه گره خورده است. مجتهدزاده با شواهد تاریخی نشان میدهد که این آبراه از دیرباز پلی میان تمدنها و مسیر اصلی تبادل کالا بین شرق و غرب بوده و امروز نیز حضور مؤثر ایران در این منطقه، میتواند معادلات ژئوپلیتیک و اقتصادی غرب آسیا را دگرگون سازد (مجتهدزاده، ۱۳۹۴).احمد اقتداری(1387) نیز تنگه هرمز را نه یک گذرگاه ساده، بلکه به مثابه شاهرگ حیاتی و گلوگاه اصلی تعیینکننده سرنوشت ژئوپلیتیک خلیج فارس و جایگاه آن در عرصه بینالملل میداند. در دیدگاه او، ارزش این تنگه به سه عامل کلیدی گره خورده است:1) اهمیت جوهری: در نگاه اقتداری، اگر تنگه هرمز نبود، خلیج فارس به دریایی بسته و کماهمیت تبدیل میشد. در واقع، دریای پرماجرای ایرانی که مهد تمدنها بوده، جایگاه ژئوپلیتیک برجسته خود را مرهون وجود این آبراه استراتژیک میداند.2) گذرگاه تجارت و انرژی: اقتداری بر این باور بود که شکوفایی تاریخی و اهمیت جهانی خلیج فارس، به دلیل نقشی بوده که این تنگه در مسیرهای تجاری و بهرهبرداری از منابع ایفا کرده است. این دیدگاه در کتاب خلیج فارس از دیرباز تا کنون که بهطور برجسته به بعد اقتصادی و بازرگانی منطقه میپردازد، منعکس شده است.
3) تأمین کننده امنیت ایران: اقتداری با نگاهی تاریخی، تنگه هرمز را نه فقط یک مانع، بلکه بهمثابه ابزاری برای تأمین امنیت و اعمال حاکمیت ایران بر کل منطقه میدانست. باید توجه داشت که تنگه هرمز که در باریکترین نقطه حدود 21 کیلومتر عرض دارد، راهآب خلیجفارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میسازد و بهعنوان مهمترین شاهراه ترانزیت دریایی نفت جهان شناخته میشود. بر اساس تحلیلهای مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا (2025الف)، جریان نفت عبوری از این تنگه در سه ماهه اول سال ۲۰۲۵ به¬طور میانگین ۲۰.۱ میلیون بشکه در روز بوده که بیش از یکچهارم از کل تجارت دریایی نفت جهان را تشکیل میدهد. این حجم عظیم نفت عمدتاً به مقصد کشورهای آسیایی ارسال میشود. چین با دریافت روزانه ۵.۴ میلیون بشکه، بزرگترین مقصد نفت ترانزیت شده از هرمز است و پس از آن کشورهای هند، کره جنوبی و ژاپن به ترتیب با حجم بین ۱.۶ تا ۲.۱ میلیون بشکه، در رتبههای بعدی قرار دارند (مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2025الف). همچنین حدود ۸0 درصد از کل نفت عبوری از این تنگه، راهی بازارهای آسیا میشود. اگر چه سهم اتحادیه اروپا و ایالات متحده از این حجم انرژی کم است (آژانس بین¬المللی انرژی، 2026الف)، اما پیامدهای جدی بر تغییر مسیر در انرژی جهان برای جبران خلاء منابع آسیا خواهد داشت که بزرگترین خسارت برای اروپا و آمریکا خواهد بود و پیامدهای اقتصادی آن به¬صورت عمیقی، اقتصاد منطقه آسیا، اروپا و آمریکا را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
علاوه بر نفت خام، تنگه هرمز مسیر اصلی صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) جهان نیز محسوب میشود. سالانه حدود ۲۰ درصد از کل تجارت LNG جهان از این تنگه عبور میکند (مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2025ب) و قطر بهتنهایی حدود ۹۳ درصد از LNG خود را از این مسیر صادر میکند (آژانس بین¬المللی انرژی، 2026الف). همچنین بخش قابل توجهی از محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی (بیش از 30 درصد تجارت جهانی اوره) از این مسیر جابهجا میشود (آژانس بین-المللی انرژی، 2026ب). بر این مبنا کشورهای حاشیه خلیج فارس و همسایگان جنوبی ایران باید به این مهم و جایگاه راهبردی ایران در اقتصادی منطقه توجه داشته باشند و در عمل حامی حقوق همسایگی باشند و از منبع قرار گرفتن برای خشونت، جنگ و ترور بر علیه جمهوری اسلامی ایران پرهیز کنند. ۲. تنگه باب¬المندب: تاریخچه یک آبراه بینالمللی تنگه بابالمندب به معنای دروازه اشکها، آبراهی به پهنای 32 کیلومتر میان یمن در شبهجزیره عربستان و کشورهای جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقاست که دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند پیوند میدهد (دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). نام این تنگه به خطرات دیرینه دریانوردی در این منطقه اشاره دارد، جایی که جریانهای آبی سهمگین، صخرههای مرجانی و طوفانهای ناگهانی جان دریانوردان را تهدید میکرده است (نشنال جئوگرافیک، 2024).
اهمیت راهبردی این تنگه بهاندازه تاریخ تمدن بشری قدمت دارد. کاوشگران و بازرگانان و فرعون¬های مصر باستان برای رسیدن به سرزمین پونت (در شرق آفریقا) و تهیه کُندر از این تنگه عبور میکردند و اسکندر مقدونی نیز ناوگانهای یونانی خود را برای دستیابی به اقیانوس هند از این مسیر روانه ساخت (شاو، 2003؛ فاکس، 2004؛ دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). در طول قرنها، ایرانیان، رومیان و اعراب نیز بر کرانههای این تنگه حضور داشتهاند و این منطقه در دوره-های مختف محل رقابت قدرت¬های منطقه¬ای بر سر کنترل آن بوده است (برادل، 1972؛ حورانی و کارزول، 1995). با حفر کانال سوئز و افتتاح آن در سال ۱۸۶۹، جایگاه تنگه بابالمندب دگرگون شد و به دروازه جنوبی اصلیترین مسیر تجارت میان اروپا و آسیا تبدیل گردید (استاپ¬فورد، 2009؛ دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ب). از آن زمان، بریتانیا، فرانسه، ایتالیا، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی برای تسلط بر این آبراه کلیدی به رقابت پرداختهاند (داربی، 1973؛ هدریک، 1981). در دوران معاصر، جنگ یوم کیپور (۱۹۷۳) باعث برجسته شدن اهمیت مسیرهای دریایی شد و این تنگه اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا کرد (دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ج).
جزیره پریم (مَیّون) تنگه را به دو کانال شرقی و غربی تقسیم میکند. کانال غربی با عرض حدود ۲۵ کیلومتر و عمق بیش از ۲۰۰ متر مسیر اصلی عبور کشتیهای بینالمللی است؛ اما کانال شرقی (اسکندر) که در برخی نقاط عمقی کمتر از ۱۰ متر دارد، صرفاً برای ترافیک محلی و قایقهای کوچک مناسب است (دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). بر اساس قوانین بینالمللی (کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق دریاها، 1982)، تمامی کشورها حق تردد بیآزار (عبور صلحآمیز) از این آبراه را دارند، اما موقعیت حساس ژئوپلیتیک آن همواره دستاویزی برای قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای بوده است.تنگه بابالمندب بهعنوان تنها راه ورود به کانال سوئز، یکی از حیاتیترین مسیرهای ترانزیت انرژی جهان به شمار میرود. آمارها نشان میدهد حدود ۹ تا ۱۲ درصد از کل تجارت دریایی نفت از این تنگه عبور میکند. در سال ۲۰۲۳ (قبل از جنگ غزه)، ۶.۹ میلیون، حدود ۱۰-۱۱ درصد حجم عادی و در سال ۲۰۲۴ این جابجایی کاهش پیدا کرد و به ۲.۵ میلیون که حدود ۴-۵ درصد، کاهش حدود ۶۴ درصدی پیدا کرد معلول خطرزایی¬های انصارالله بود و مجدد بعد از تأمین امنیت توسط انصارالله در نیمه اول ۲۰۲۵ به ۴.۲ میلیون رسید که حدود ۶ درصد کل ترانزیت انرژی را به خود اختصاص داد. در سه ماهه اول ۲۰۲۶ ، این ترانزیت به ۵.۴ میلیون بشکه در روز رسید که حدود ۸ درصد (برآورد) کل ترانزیت را به خود اختصاص می¬دهد (مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2023؛ اس¬اندپی گلوبال-کالاهای دریایی، 2024؛ رادیو اروپای آزاد-رادیو آزادی، 2025؛ آژانس بین¬المللی انرژی، 2026ج).
حملات نیروهای انصارالله یمن (حوثیها) به کشتیهای تجاری و نفتکشها در دریای سرخ از اواخر سال ۲۰۲۳، تغییرات عمیقی در الگوی ترانزیت انرژی جهان ایجاد کرده است. مشاهده می¬شود که میانگین عبور روزانه کشتیها از بابالمندب از بیش از ۷۰ فروند در حالت عادی به تنها ۲۸ فروند کاهش یافت. حملات مجدد حوثیها در ژوئیه ۲۰۲۵ بار دیگر نرخ حمل ونقل و حق بیمه کشتیها را افزایش داد و بسیاری از شرکتهای کشتیرانی را وادار به تغییر مسیر داد (اس¬اند¬پی گلوبال، 2025). این اختلالات پیامدهای متعددی داشته است (اس¬اند¬پی گلوبال، 2025):1) شاهد تغییر مسیر تاریخی کشتی¬های تجاری شده¬ایم و کشتیها ناچار شدهاند به جای عبور از بابالمندب و کانال سوئز، از دماغه امید نیک در جنوب آفریقا تردد کنند که این مسیر حدود دو هفته به زمان سفر میافزاید و هزینههای حمل را به شدت بالا میبرد(اس¬اند¬پی گلوبال، 2025). 2) حجم عبور نفت خام و فرآوردههای نفتی از کانال سوئز در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳ از ۷.۹ میلیون بشکه به ۳.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافت.3) جریان نفت از مسیر دماغه امید نیک در سال ۲۰۲۴ از ۶ میلیون به ۸.۴ میلیون بشکه در روز رسید.نکته قابل توجه این است که با تشدید درگیریها در خلیج فارس و کاهش ۳۰ درصدی عبور نفت از تنگه هرمز در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶، بخشی از نفتکشها به سمت بابالمندب هدایت شدهاند و این تنگه در سه ماهه اول ۲۰۲۶ شاهد افزایش تردد و عبور ۵.۴ میلیون بشکه نفت در روز بوده است (مؤسسه اطلاعات انرژی، 2026).
3. تنگه هرمز و بابالمندب مسیر تقویت اقتصاد ایران و منطقه و عامل بازدارنده از جنگ
تنگههای هرمز و بابالمندب بهعنوان دو نقطه کانونی در زنجیره تأمین انرژی و کالاهای تجاری جهان، همواره در معرض تنشهای ژئوپلیتیکی بودهاند. یافتههای این نوشته نشان میدهد که با وجود آسیبپذیری شدید این دو آبراه در برابر اختلالات زورگویانه، ظرفیت بازدارندگی از توسعه جنگ و خشونت را دارد. این مهم تنها از طریق احترام به حقوق سرزمینی و دریایی جمهوری اسلامی ایران و کشورهای منطقه غرب آسیا تأمین می¬شود و درواقع جنگ جدید آمریکا و اسرائیل غاصب نقطه عطفی برای اعمال حاکمیت جمهوری اسلامی ایران و جمهوری یمن بر این قلمرو مهم و طلایی اقتصادی شد. خصوصاً جایگاه تنگه هرمز در امنیت و سلامت اقتصادی منطقه بسیار کلید و مهم است. لذا درک امنیت و ثبات خلیج فارس، بدون شناخت نقش محوری و انکارناپذیر تنگه هرمز و جایگاه ویژه ایران در معادلات آن، به معنای نادیده گرفتن راهبردیترین عامل اثر گذار بر پویایی و امنیت و اقتصاد خلیج فارس دارد (حافظنیا، 1371). آمارهای نیمه اول سال ۲۰۲۵ گویای آن است که هرچند اختلالات بابالمندب و هرمز هزینههای حملونقل را افزایش داده و قیمت جهانی نفت را تحت تأثیر قرار داده، اما این شریانها همچنان نقش غیرقابلانکاری در تأمین انرژی کشورهای صنعتی و در حال توسعه دارند. اهمیت استراتژیک این دو تنگه به حدی است که هرگونه تهدید جدی علیه آنها میتواند کل سیستم اقتصاد جهانی را با شوکی بیسابقه مواجه سازد. آژانس بینالمللی انرژی اختلال ایجاد شده در این مسیرها را بزرگترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت ارزیابی کرده است که نشان از عمق تأثیرگذاری این دو گلوگاه حیاتی دارد (آژانس بین¬المللی انرژی، 2026ج).
بر مبنای متن استراتژیک گام دوم رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران، هدف کانونی جمهوری اسلامی ایران، دستیابی به مؤلفه¬ها و ارزشهای تمدن نوین اسلامی است. بدیهی است این رویکرد، هم با نگاه به اصول فکری و ارزش اسلام وهم با نگاه به سیره تمدنی ایران در تاریخ هشت هزار ساله و البته با نگاه به افق¬گشائی¬های ایران عزیز که هرگز آغاز کننده جنگ نبوده و همواره بر زیست مسالمت¬آمیز با همه جهان به استثنا اسرائیل غاصب و البته آمریکا تا زمانی که از روحیه جنگ و خشونت و ترور برخوردار باشد، همسو است. در مقام دفاع هم ابزارمند است و هم از توان بالای نظامی و ایمانی برخوردار است و با مدیریت تنگه هرمز و تنگه بابالمندب، جلوی زیادیخواهی نظامی و اقتصادی را گرفته و خواهد گرفت.
کتابنامه منابع اقتداری،
ا. (1387). خلیج فارس: از دیرباز تا کنون. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.حافطنیا، م. ر. (1371). خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز. سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت).شبکه العالم (1402). نگاهی به اهمیت راهبردی تنگه باب¬المندب؛ چگونه یمن به قلب تجارت اسرائیل ضربه زد؟ شبکه العالم، 30 آذر، بازیابی از: https://fa.alalam.ir/news/6772753/مجتهدزاده، پ. (1371). کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلتیک خلیج فارس. ترجمه حمیدرضا ملک محمدی نوری، تهران: دفتر سیاسی و بین¬المللی.مجتهدزاده، پ. (1394). جغرافیای سیاسی دریایی جزایر تنب و ابوموسی در خلیج فارس. ترجمه حمید رضا ملک محمدی نوری، تهران: انتشارات کانی مهر.
Braudel, F. (1972). The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II. Collins. britannica (2026a, Apr 28). Bab el-Mandeb Strait. Retrieved from: https://www.britannica.com/place/Bab-El-Mandeb-StraitBritannica (2026b, May 6). Suez Canal. Retrieved from: https://www.britannica.com/topic/Suez-CanalBritannica (2026c, Apr 28). Yom Kippur War. Retrieved from: https://www.britannica.com/event/Yom-Kippur-WarDarby, P. (1983/1997). British Defence Policy East of Suez, 1947-1968. Oxford University Press for the Royal Institute of International Affairs. Fox, R. L. (2004). Alexander the Great. Penguin Adult. Headrick, D. R. (1981). The Tools of Empire: Technology and European Imperialism in the Nineteenth Century. Oxford University Press. Hourani, G. F., & Carswell, J. (1995). Arab Seafaring in the Indian Ocean in Ancient and Early Medieval Times. Princeton University Press.International Energy Agency (IEA) (2026a). Strait of Hormuz – Factsheet. Paris: IEA. Retrieved from: https://www.iea.org/about/oil-security-and-emergency-response/strait-of-hormuz?ftag=YHF4eb9d17International Energy Agency (IEA) (2026b). The Middle East and Global Energy Markets. Retrieved from: https://www.iea.org/topics/the-middle-east-and-global-energy-markets
International Energy Agency [IEA] (2026c). Oil market report - March 2026. Retrieved from: https://www.iea.org/reports/oil-market-report-march-2026National Geographic (2024, Jan 12). This small strait is essential to global shipping. Now it's the center of headlines. Retrieved from: https://www.nationalgeographic.com/history/article/bab-al-mandan-red-sea-suez-shipping-crisis-houthis-gazaRFERL (2025). Map: The Bab al-Mandab Strait. Radio Free Europe/Radio Liberty. Retrieved from: https://www.rferl.org/S&P Global (2025). Commodities at Sea (CAS). Retrieved from: https://www.spglobal.com/energy/en/products-solutions/shipping/commodities-at-sea.S&P Global Commodities at Sea (2024). Factbox: Red Sea transits in renewed focus following Houthis’ first attacks in 2025. S&P Global Energy.Shaw, I. (2003). The Oxford History of Ancient Egypt. OUP Oxford. Stopford, M. (2009). Maritime Economics. Routledge.U.S. Energy Information Administration (EIA) (2023, Dec 4). Red Sea chokepoints are critical for international oil and natural gas flows. Retrieved from: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61025U.S. Energy Information Administration (EIA) (2025a, June 16). Amid regional conflict, the Strait of Hormuz remains critical oil chokepoint. Retrieved from: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=65504
U.S. Energy Information Administration (EIA) (2025b, June 24). About one-fifth of global liquefied natural gas trade flows through the Strait of Hormuz. Retrieved from: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?embed=true&id=65584U.S. Energy Information Administration (EIA) (2026, March 3). World Oil Transit Chokepoints. Retrieved from: https://www.eia.gov/international/analysis/special-topics/World_Oil_Transit_ChokepointsU.S. Energy Information Administration (EIA) (2025). Strait of Hormuz energy supply disruption risks for Asia. EIA Analysis Report.U.S. Energy Information Administration (EIA) (2026, May 13). Oil flows through Strait of Hormuz fall nearly 30% in first quarter: EIA. Anadolu Agency. Retrieved from: https://www.aa.com.tr/en/us-israel-iran-war/oil-flows-through-strait-of-hormuz-fall-nearly-30-in-first-quarter-eia/3936619United Nations (1982). United Nations Convention on the Law of the Sea. Retrieved from: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf
با تشدید تنشهای سیاسی و نظامی در غرب آسیا طی سالهای اخیر، امنیت این شریانهای حیاتی بیش از پیش مورد توجه محافل علمی و رسانهای قرار گرفته است. در ادامه جنگ آمریکا و اسرائیل غاصب و با به شهادت رساندن رهبر بزرگ انقلاب اسلامی، آیه الله العظمی خامنهای عزیز و کودکان مظلوم مدرسه میناب، همچنین ادامه جنگ¬افروزی رژیم صهیونیستی در لبنان و غزه، ضرورت مدیریت کنترلی و تسلط بر تنگه هرمز و بابالمندب صد چندان شده است. تسلط دفاعی و نظامی بر تنگه هرمز در اسفند 1404 و اقدام کلیدی انصارالله یمن در 18 خرداد 1405، در کنترل بابالمندب، نقش بازدارندگی از زورگوییهای اقتصادی و تجاوز به حقوق مرتبط با منافع اقتصادی ایران و کشورهای حوزه مقاومت را تقویت کرد. به¬طور حتم، جنگ آمریکای سلطه¬گر و اسرائیل غاصب با جمهوری اسلامی ایران و پهنه بزرگ جبهه مقاومت اسلامی در منطقه غرب آسیا، ظرفیت بزرگ برای مخاطرات اقتصادی در جهان دارد و مهمترین بازنده این عرصه اسرائیل غاصب، اروپا و آمریکا و البته منطقه بزرگ آسیا خواهد بود. بدیهی است سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران، تعامل و احترام به حقوق کشورهای منطقه آسیا، همسایگان و خصوصاً همسایگان غرب و شرق و شمال ایران و البته کشورهای همسایه جنوبی در صورتی است که دست از مخاصمه و همراهی با آمریکا و اسرائیل بردارند. ۱. تنگه هرمز شاهراه طلایی و راهبردی انرژی جهان
تنگه هرمز صرفاً یک آبراه تجاری نیست، بلکه یک تنگه راهبردی و طلایی انتقال انرژی و هویت¬بخش به قدرت دریایی ایران است که بر کل اقتصاد جهان اثرگذار است. تنگه هرمز نه صرفاً یک گذرگاه دریایی، بلکه بهمثابه مرکز ثقل رقابتهای ژئوپلیتیک جهانی است. تمرکز منابع عظیم انرژی در خلیج فارس از یک سو و وابستگی حیاتی اقتصاد جهانی به این منابع از سوی دیگر، باعث شده است که هرگونه بیثباتی در این تنگه، فوراً امنیت انرژی جهان را مختل میکند. از این رو، مجتهدزاده تنگه هرمز را عامل پیونددهنده امنیت منطقهای و جهانی میداند و بر این باور است که کنترل هوشمندانه بر این آبراه، نه یک اقدام تهدیدآمیز، بلکه ابزاری برای دیپلماسی، تأمین امنیت و پیشبرد منافع ملی کشورهای ساحلی بهویژه ایران به حساب میآید. این نگاه که ریشه در اندیشه ژئوپلیتیک دفاعی دارد، بر استفاده از تمامی ظرفیتهای جغرافیایی برای حفظ تمامیت ارضی و تأثیرگذاری بر معادلات بینالمللی تأکید میکند (مجتهدزاده، ۱۳۷۱).
او همچنین با رویکردی جزئینگرانهتر، به اقتصاد ژئوپلیتیک تنگه هرمز میپردازد و آن را بهعنوان درگاه طلایی تجارت و کریدور حیاتی جهان معرفی میکند. استدلال اصلی او این است که هر قدرتی که بر جزایر کلیدی خلیج فارس (از جمله تنب و ابوموسی) تسلط یابد، عملاً بر منابع عظیم انرژی و اقتصاد جهانی چیره خواهد شد. بنابراین، حاکمیت و کنترل ایران بر این جزایر نه فقط یک مسئله حاکمیتی و تاریخی، بلکه بهطور مستقیم با بهرهمندی اقتصادی عادلانه از موقعیت استراتژیک تنگه گره خورده است. مجتهدزاده با شواهد تاریخی نشان میدهد که این آبراه از دیرباز پلی میان تمدنها و مسیر اصلی تبادل کالا بین شرق و غرب بوده و امروز نیز حضور مؤثر ایران در این منطقه، میتواند معادلات ژئوپلیتیک و اقتصادی غرب آسیا را دگرگون سازد (مجتهدزاده، ۱۳۹۴).احمد اقتداری(1387) نیز تنگه هرمز را نه یک گذرگاه ساده، بلکه به مثابه شاهرگ حیاتی و گلوگاه اصلی تعیینکننده سرنوشت ژئوپلیتیک خلیج فارس و جایگاه آن در عرصه بینالملل میداند. در دیدگاه او، ارزش این تنگه به سه عامل کلیدی گره خورده است:1) اهمیت جوهری: در نگاه اقتداری، اگر تنگه هرمز نبود، خلیج فارس به دریایی بسته و کماهمیت تبدیل میشد. در واقع، دریای پرماجرای ایرانی که مهد تمدنها بوده، جایگاه ژئوپلیتیک برجسته خود را مرهون وجود این آبراه استراتژیک میداند.2) گذرگاه تجارت و انرژی: اقتداری بر این باور بود که شکوفایی تاریخی و اهمیت جهانی خلیج فارس، به دلیل نقشی بوده که این تنگه در مسیرهای تجاری و بهرهبرداری از منابع ایفا کرده است. این دیدگاه در کتاب خلیج فارس از دیرباز تا کنون که بهطور برجسته به بعد اقتصادی و بازرگانی منطقه میپردازد، منعکس شده است.
3) تأمین کننده امنیت ایران: اقتداری با نگاهی تاریخی، تنگه هرمز را نه فقط یک مانع، بلکه بهمثابه ابزاری برای تأمین امنیت و اعمال حاکمیت ایران بر کل منطقه میدانست. باید توجه داشت که تنگه هرمز که در باریکترین نقطه حدود 21 کیلومتر عرض دارد، راهآب خلیجفارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میسازد و بهعنوان مهمترین شاهراه ترانزیت دریایی نفت جهان شناخته میشود. بر اساس تحلیلهای مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا (2025الف)، جریان نفت عبوری از این تنگه در سه ماهه اول سال ۲۰۲۵ به¬طور میانگین ۲۰.۱ میلیون بشکه در روز بوده که بیش از یکچهارم از کل تجارت دریایی نفت جهان را تشکیل میدهد. این حجم عظیم نفت عمدتاً به مقصد کشورهای آسیایی ارسال میشود. چین با دریافت روزانه ۵.۴ میلیون بشکه، بزرگترین مقصد نفت ترانزیت شده از هرمز است و پس از آن کشورهای هند، کره جنوبی و ژاپن به ترتیب با حجم بین ۱.۶ تا ۲.۱ میلیون بشکه، در رتبههای بعدی قرار دارند (مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2025الف). همچنین حدود ۸0 درصد از کل نفت عبوری از این تنگه، راهی بازارهای آسیا میشود. اگر چه سهم اتحادیه اروپا و ایالات متحده از این حجم انرژی کم است (آژانس بین¬المللی انرژی، 2026الف)، اما پیامدهای جدی بر تغییر مسیر در انرژی جهان برای جبران خلاء منابع آسیا خواهد داشت که بزرگترین خسارت برای اروپا و آمریکا خواهد بود و پیامدهای اقتصادی آن به¬صورت عمیقی، اقتصاد منطقه آسیا، اروپا و آمریکا را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
علاوه بر نفت خام، تنگه هرمز مسیر اصلی صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) جهان نیز محسوب میشود. سالانه حدود ۲۰ درصد از کل تجارت LNG جهان از این تنگه عبور میکند (مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2025ب) و قطر بهتنهایی حدود ۹۳ درصد از LNG خود را از این مسیر صادر میکند (آژانس بین¬المللی انرژی، 2026الف). همچنین بخش قابل توجهی از محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی (بیش از 30 درصد تجارت جهانی اوره) از این مسیر جابهجا میشود (آژانس بین-المللی انرژی، 2026ب). بر این مبنا کشورهای حاشیه خلیج فارس و همسایگان جنوبی ایران باید به این مهم و جایگاه راهبردی ایران در اقتصادی منطقه توجه داشته باشند و در عمل حامی حقوق همسایگی باشند و از منبع قرار گرفتن برای خشونت، جنگ و ترور بر علیه جمهوری اسلامی ایران پرهیز کنند. ۲. تنگه باب¬المندب: تاریخچه یک آبراه بینالمللی تنگه بابالمندب به معنای دروازه اشکها، آبراهی به پهنای 32 کیلومتر میان یمن در شبهجزیره عربستان و کشورهای جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقاست که دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند پیوند میدهد (دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). نام این تنگه به خطرات دیرینه دریانوردی در این منطقه اشاره دارد، جایی که جریانهای آبی سهمگین، صخرههای مرجانی و طوفانهای ناگهانی جان دریانوردان را تهدید میکرده است (نشنال جئوگرافیک، 2024).
اهمیت راهبردی این تنگه بهاندازه تاریخ تمدن بشری قدمت دارد. کاوشگران و بازرگانان و فرعون¬های مصر باستان برای رسیدن به سرزمین پونت (در شرق آفریقا) و تهیه کُندر از این تنگه عبور میکردند و اسکندر مقدونی نیز ناوگانهای یونانی خود را برای دستیابی به اقیانوس هند از این مسیر روانه ساخت (شاو، 2003؛ فاکس، 2004؛ دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). در طول قرنها، ایرانیان، رومیان و اعراب نیز بر کرانههای این تنگه حضور داشتهاند و این منطقه در دوره-های مختف محل رقابت قدرت¬های منطقه¬ای بر سر کنترل آن بوده است (برادل، 1972؛ حورانی و کارزول، 1995). با حفر کانال سوئز و افتتاح آن در سال ۱۸۶۹، جایگاه تنگه بابالمندب دگرگون شد و به دروازه جنوبی اصلیترین مسیر تجارت میان اروپا و آسیا تبدیل گردید (استاپ¬فورد، 2009؛ دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ب). از آن زمان، بریتانیا، فرانسه، ایتالیا، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی برای تسلط بر این آبراه کلیدی به رقابت پرداختهاند (داربی، 1973؛ هدریک، 1981). در دوران معاصر، جنگ یوم کیپور (۱۹۷۳) باعث برجسته شدن اهمیت مسیرهای دریایی شد و این تنگه اهمیت ژئوپلیتیکی پیدا کرد (دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026ج).
جزیره پریم (مَیّون) تنگه را به دو کانال شرقی و غربی تقسیم میکند. کانال غربی با عرض حدود ۲۵ کیلومتر و عمق بیش از ۲۰۰ متر مسیر اصلی عبور کشتیهای بینالمللی است؛ اما کانال شرقی (اسکندر) که در برخی نقاط عمقی کمتر از ۱۰ متر دارد، صرفاً برای ترافیک محلی و قایقهای کوچک مناسب است (دانشنامه برخط بریتانیکا، 2026الف). بر اساس قوانین بینالمللی (کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق دریاها، 1982)، تمامی کشورها حق تردد بیآزار (عبور صلحآمیز) از این آبراه را دارند، اما موقعیت حساس ژئوپلیتیک آن همواره دستاویزی برای قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای بوده است.تنگه بابالمندب بهعنوان تنها راه ورود به کانال سوئز، یکی از حیاتیترین مسیرهای ترانزیت انرژی جهان به شمار میرود. آمارها نشان میدهد حدود ۹ تا ۱۲ درصد از کل تجارت دریایی نفت از این تنگه عبور میکند. در سال ۲۰۲۳ (قبل از جنگ غزه)، ۶.۹ میلیون، حدود ۱۰-۱۱ درصد حجم عادی و در سال ۲۰۲۴ این جابجایی کاهش پیدا کرد و به ۲.۵ میلیون که حدود ۴-۵ درصد، کاهش حدود ۶۴ درصدی پیدا کرد معلول خطرزایی¬های انصارالله بود و مجدد بعد از تأمین امنیت توسط انصارالله در نیمه اول ۲۰۲۵ به ۴.۲ میلیون رسید که حدود ۶ درصد کل ترانزیت انرژی را به خود اختصاص داد. در سه ماهه اول ۲۰۲۶ ، این ترانزیت به ۵.۴ میلیون بشکه در روز رسید که حدود ۸ درصد (برآورد) کل ترانزیت را به خود اختصاص می¬دهد (مؤسسه اطلاعات انرژی آمریکا، 2023؛ اس¬اندپی گلوبال-کالاهای دریایی، 2024؛ رادیو اروپای آزاد-رادیو آزادی، 2025؛ آژانس بین¬المللی انرژی، 2026ج).
حملات نیروهای انصارالله یمن (حوثیها) به کشتیهای تجاری و نفتکشها در دریای سرخ از اواخر سال ۲۰۲۳، تغییرات عمیقی در الگوی ترانزیت انرژی جهان ایجاد کرده است. مشاهده می¬شود که میانگین عبور روزانه کشتیها از بابالمندب از بیش از ۷۰ فروند در حالت عادی به تنها ۲۸ فروند کاهش یافت. حملات مجدد حوثیها در ژوئیه ۲۰۲۵ بار دیگر نرخ حمل ونقل و حق بیمه کشتیها را افزایش داد و بسیاری از شرکتهای کشتیرانی را وادار به تغییر مسیر داد (اس¬اند¬پی گلوبال، 2025). این اختلالات پیامدهای متعددی داشته است (اس¬اند¬پی گلوبال، 2025):1) شاهد تغییر مسیر تاریخی کشتی¬های تجاری شده¬ایم و کشتیها ناچار شدهاند به جای عبور از بابالمندب و کانال سوئز، از دماغه امید نیک در جنوب آفریقا تردد کنند که این مسیر حدود دو هفته به زمان سفر میافزاید و هزینههای حمل را به شدت بالا میبرد(اس¬اند¬پی گلوبال، 2025). 2) حجم عبور نفت خام و فرآوردههای نفتی از کانال سوئز در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۳ از ۷.۹ میلیون بشکه به ۳.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافت.3) جریان نفت از مسیر دماغه امید نیک در سال ۲۰۲۴ از ۶ میلیون به ۸.۴ میلیون بشکه در روز رسید.نکته قابل توجه این است که با تشدید درگیریها در خلیج فارس و کاهش ۳۰ درصدی عبور نفت از تنگه هرمز در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶، بخشی از نفتکشها به سمت بابالمندب هدایت شدهاند و این تنگه در سه ماهه اول ۲۰۲۶ شاهد افزایش تردد و عبور ۵.۴ میلیون بشکه نفت در روز بوده است (مؤسسه اطلاعات انرژی، 2026).
3. تنگه هرمز و بابالمندب مسیر تقویت اقتصاد ایران و منطقه و عامل بازدارنده از جنگ
تنگههای هرمز و بابالمندب بهعنوان دو نقطه کانونی در زنجیره تأمین انرژی و کالاهای تجاری جهان، همواره در معرض تنشهای ژئوپلیتیکی بودهاند. یافتههای این نوشته نشان میدهد که با وجود آسیبپذیری شدید این دو آبراه در برابر اختلالات زورگویانه، ظرفیت بازدارندگی از توسعه جنگ و خشونت را دارد. این مهم تنها از طریق احترام به حقوق سرزمینی و دریایی جمهوری اسلامی ایران و کشورهای منطقه غرب آسیا تأمین می¬شود و درواقع جنگ جدید آمریکا و اسرائیل غاصب نقطه عطفی برای اعمال حاکمیت جمهوری اسلامی ایران و جمهوری یمن بر این قلمرو مهم و طلایی اقتصادی شد. خصوصاً جایگاه تنگه هرمز در امنیت و سلامت اقتصادی منطقه بسیار کلید و مهم است. لذا درک امنیت و ثبات خلیج فارس، بدون شناخت نقش محوری و انکارناپذیر تنگه هرمز و جایگاه ویژه ایران در معادلات آن، به معنای نادیده گرفتن راهبردیترین عامل اثر گذار بر پویایی و امنیت و اقتصاد خلیج فارس دارد (حافظنیا، 1371). آمارهای نیمه اول سال ۲۰۲۵ گویای آن است که هرچند اختلالات بابالمندب و هرمز هزینههای حملونقل را افزایش داده و قیمت جهانی نفت را تحت تأثیر قرار داده، اما این شریانها همچنان نقش غیرقابلانکاری در تأمین انرژی کشورهای صنعتی و در حال توسعه دارند. اهمیت استراتژیک این دو تنگه به حدی است که هرگونه تهدید جدی علیه آنها میتواند کل سیستم اقتصاد جهانی را با شوکی بیسابقه مواجه سازد. آژانس بینالمللی انرژی اختلال ایجاد شده در این مسیرها را بزرگترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت ارزیابی کرده است که نشان از عمق تأثیرگذاری این دو گلوگاه حیاتی دارد (آژانس بین¬المللی انرژی، 2026ج).
بر مبنای متن استراتژیک گام دوم رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران، هدف کانونی جمهوری اسلامی ایران، دستیابی به مؤلفه¬ها و ارزشهای تمدن نوین اسلامی است. بدیهی است این رویکرد، هم با نگاه به اصول فکری و ارزش اسلام وهم با نگاه به سیره تمدنی ایران در تاریخ هشت هزار ساله و البته با نگاه به افق¬گشائی¬های ایران عزیز که هرگز آغاز کننده جنگ نبوده و همواره بر زیست مسالمت¬آمیز با همه جهان به استثنا اسرائیل غاصب و البته آمریکا تا زمانی که از روحیه جنگ و خشونت و ترور برخوردار باشد، همسو است. در مقام دفاع هم ابزارمند است و هم از توان بالای نظامی و ایمانی برخوردار است و با مدیریت تنگه هرمز و تنگه بابالمندب، جلوی زیادیخواهی نظامی و اقتصادی را گرفته و خواهد گرفت.
کتابنامه منابع اقتداری،
ا. (1387). خلیج فارس: از دیرباز تا کنون. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.حافطنیا، م. ر. (1371). خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز. سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی در علوم اسلامی و انسانی (سمت).شبکه العالم (1402). نگاهی به اهمیت راهبردی تنگه باب¬المندب؛ چگونه یمن به قلب تجارت اسرائیل ضربه زد؟ شبکه العالم، 30 آذر، بازیابی از: https://fa.alalam.ir/news/6772753/مجتهدزاده، پ. (1371). کشورها و مرزها در منطقه ژئوپلتیک خلیج فارس. ترجمه حمیدرضا ملک محمدی نوری، تهران: دفتر سیاسی و بین¬المللی.مجتهدزاده، پ. (1394). جغرافیای سیاسی دریایی جزایر تنب و ابوموسی در خلیج فارس. ترجمه حمید رضا ملک محمدی نوری، تهران: انتشارات کانی مهر.
Braudel, F. (1972). The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II. Collins. britannica (2026a, Apr 28). Bab el-Mandeb Strait. Retrieved from: https://www.britannica.com/place/Bab-El-Mandeb-StraitBritannica (2026b, May 6). Suez Canal. Retrieved from: https://www.britannica.com/topic/Suez-CanalBritannica (2026c, Apr 28). Yom Kippur War. Retrieved from: https://www.britannica.com/event/Yom-Kippur-WarDarby, P. (1983/1997). British Defence Policy East of Suez, 1947-1968. Oxford University Press for the Royal Institute of International Affairs. Fox, R. L. (2004). Alexander the Great. Penguin Adult. Headrick, D. R. (1981). The Tools of Empire: Technology and European Imperialism in the Nineteenth Century. Oxford University Press. Hourani, G. F., & Carswell, J. (1995). Arab Seafaring in the Indian Ocean in Ancient and Early Medieval Times. Princeton University Press.International Energy Agency (IEA) (2026a). Strait of Hormuz – Factsheet. Paris: IEA. Retrieved from: https://www.iea.org/about/oil-security-and-emergency-response/strait-of-hormuz?ftag=YHF4eb9d17International Energy Agency (IEA) (2026b). The Middle East and Global Energy Markets. Retrieved from: https://www.iea.org/topics/the-middle-east-and-global-energy-markets
International Energy Agency [IEA] (2026c). Oil market report - March 2026. Retrieved from: https://www.iea.org/reports/oil-market-report-march-2026National Geographic (2024, Jan 12). This small strait is essential to global shipping. Now it's the center of headlines. Retrieved from: https://www.nationalgeographic.com/history/article/bab-al-mandan-red-sea-suez-shipping-crisis-houthis-gazaRFERL (2025). Map: The Bab al-Mandab Strait. Radio Free Europe/Radio Liberty. Retrieved from: https://www.rferl.org/S&P Global (2025). Commodities at Sea (CAS). Retrieved from: https://www.spglobal.com/energy/en/products-solutions/shipping/commodities-at-sea.S&P Global Commodities at Sea (2024). Factbox: Red Sea transits in renewed focus following Houthis’ first attacks in 2025. S&P Global Energy.Shaw, I. (2003). The Oxford History of Ancient Egypt. OUP Oxford. Stopford, M. (2009). Maritime Economics. Routledge.U.S. Energy Information Administration (EIA) (2023, Dec 4). Red Sea chokepoints are critical for international oil and natural gas flows. Retrieved from: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61025U.S. Energy Information Administration (EIA) (2025a, June 16). Amid regional conflict, the Strait of Hormuz remains critical oil chokepoint. Retrieved from: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=65504
U.S. Energy Information Administration (EIA) (2025b, June 24). About one-fifth of global liquefied natural gas trade flows through the Strait of Hormuz. Retrieved from: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?embed=true&id=65584U.S. Energy Information Administration (EIA) (2026, March 3). World Oil Transit Chokepoints. Retrieved from: https://www.eia.gov/international/analysis/special-topics/World_Oil_Transit_ChokepointsU.S. Energy Information Administration (EIA) (2025). Strait of Hormuz energy supply disruption risks for Asia. EIA Analysis Report.U.S. Energy Information Administration (EIA) (2026, May 13). Oil flows through Strait of Hormuz fall nearly 30% in first quarter: EIA. Anadolu Agency. Retrieved from: https://www.aa.com.tr/en/us-israel-iran-war/oil-flows-through-strait-of-hormuz-fall-nearly-30-in-first-quarter-eia/3936619United Nations (1982). United Nations Convention on the Law of the Sea. Retrieved from: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf
ارسال نظر
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.