در جلسه دوازدهم «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، بحث توحید از یک مسئله صرفاً اعتقادی فراتر می‌رود و به ساختار جامعه می‌رسد؛ جایی که باور به خدای یگانه، با نفی طبقات اجتماعی و برابری انسان‌ها پیوند می‌خورد. محور این جلسه، آیات ۸۴ تا ۹۱ سوره مؤمنون و به‌ویژه آیه ۹۱ است؛ آیاتی که با پرسش از مالکیت زمین و آسمان، تدبیر جهان و منشأ قدرت، انسان را به پذیرش یگانگی خداوند نزدیک می‌کنند. در ادامه، این پرسش مطرح می‌شود که اگر خدای انسان‌ها یکی است، چرا باید در جامعه، عده‌ای صاحب حقوق و امتیازات ویژه باشند و عده‌ای دیگر از امکانات رشد و زندگی محروم بمانند؟

توحید فقط این نیست که انسان در ذهن و زبان خود به یگانگی خداوند اعتقاد داشته باشد؛ توحید زمانی در زندگی معنا پیدا می‌کند که به رفتار، انتخاب و مسئولیت انسان راه پیدا کند. در جلسه یازدهم «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، با تکیه بر آیات ۱۱۴ و ۱۱۵ سوره انعام، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که انسان در تشخیص حق و باطل، چه کسی را مرجع نهایی داوری قرار می‌دهد. قرآن در پاسخ، خداوند را «حَکَم» معرفی می‌کند و کلام او را برخوردار از «صدق و عدل» می‌داند؛ نگاهی که توحید را از یک باور نظری به یک راه و رسم برای زندگی تبدیل می‌کند.

تصور کنید برای انجام چند آزمایش پزشکی، دیگر نیازی به چندین لوله خون و ساعت‌ها انتظار نباشد؛ فقط چند قطره خون کافی باشد و نتیجه آزمایش‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن در اختیار شما قرار بگیرد. این همان رؤیایی بود که الیزابت هولمز با تأسیس شرکت ترانوس (Theranos) به سرمایه‌گذاران، رسانه‌ها و مردم وعده داد. رؤیایی که آن‌قدر جذاب و باورپذیر بود که ارزش شرکت را در مقطعی به حدود ۹ میلیارد دلار رساند. اما پشت این تصویر درخشان، واقعیتی متفاوت وجود داشت؛ فناوری شرکت با وعده‌هایی که درباره آن داده می‌شد فاصله زیادی داشت. کتاب «خون کثیف» روایت شکل‌گیری این رؤیا، پنهان ماندن مشکلات و در نهایت فروپاشی شرکتی است که می‌خواست آینده آزمایش خون را تغییر دهد.

وقتی می‌ترسیم، عصبانی می‌شویم، خوشحالیم یا ناگهان دچار اضطراب می‌شویم، معمولاً فکر می‌کنیم احساسات چیزی هستند که خودبه‌خود درون ما اتفاق می‌افتند؛ انگار مغز فقط یک دکمه را فشار می‌دهد و «ترس» یا «شادی» ظاهر می‌شود. اما کتاب «هیجانات چگونه ساخته می‌شوند؟» اثر لیزا فلدمن برت، این تصور رایج را به چالش می‌کشد. از نگاه نویسنده، مغز احساسات را مانند یک واکنش آماده دریافت نمی‌کند؛ بلکه با استفاده از اطلاعات بدن، تجربه‌های گذشته، پیش‌بینی، زبان و فرهنگ، به اتفاقات معنا می‌دهد و تجربه‌ای را می‌سازد که ما آن را «احساس» می‌نامیم.

چرا روسیه همیشه به مرزهای غربی خود حساس بوده است؟ چرا تبت برای چین اهمیتی فراتر از یک منطقه کوهستانی دارد؟ و چرا کشوری مانند آمریکا توانسته از موقعیت جغرافیایی خود بهره زیادی ببرد، در حالی که برخی کشورهای آفریقایی با وجود منابع طبیعی فراوان، همچنان با موانع جدی در مسیر تجارت و توسعه روبه‌رو هستند؟ تیم مارشال در کتاب «زندانیان جغرافیا» برای پاسخ به این پرسش‌ها، نگاه ما را از سیاستمداران و تصمیم‌های سیاسی به سمت نقشه می‌برد؛ جایی که کوه‌ها، رودخانه‌ها، دریاها، منابع و مرزها، بخشی از داستان قدرت کشورها را روایت می‌کنند.

چرا با وجود سال‌هایی که پشت سر گذاشته‌ایم، گاهی احساس می‌کنیم فرصت کافی برای زندگی کردن نداشته‌ایم؟ سنکا، فیلسوف رواقی، در کتاب «در باب کوتاهی زندگی» پاسخ متفاوتی به این پرسش می‌دهد: مشکل اصلی کوتاه بودن عمر نیست، بلکه شیوه‌ای است که ما زمان خود را صرف می‌کنیم. از نگاه او، انسان با مشغله‌های بی‌پایان، نگرانی، خواسته‌های غیرضروری و به تعویق انداختن زندگی، بخش زیادی از عمر خود را از دست می‌دهد.

فلسفه از یک سؤال شروع می‌شود؛ سؤالی که گاهی آن‌قدر ساده به نظر می‌رسد که ممکن است از کنار آن عبور کنیم: چگونه باید زندگی کرد؟ اما همین پرسش ساده، انسان را به موضوعاتی مانند حقیقت، عدالت، شناخت، آزادی، اخلاق، رنج و معنای زندگی می‌رساند.

کتاب «مغز در مواجهه با پورنوگرافی» با تمرکز بر سازوکار شکل‌گیری عادت، نقش سیستم پاداش مغز و تأثیر محیط دیجیتال، تلاش می‌کند توضیح دهد چرا مصرف پورنوگرافی در برخی افراد از یک رفتار انتخابی به الگویی تکرارشونده تبدیل می‌شود و برای شکستن این چرخه چه راهکارهایی می‌توان به کار گرفت.

کتاب «ذهن دیگران را بخوانید» اثر دیوید جی. لیبرمن، به بررسی رفتارها، واکنش‌های عاطفی و نشانه‌های غیرکلامی انسان می‌پردازد و تلاش می‌کند نشان دهد چگونه می‌توان از مشاهده رفتار، درک دقیق‌تری از وضعیت ذهنی و احساسی افراد به دست آورد. با این حال، یکی از نکات مهم این رویکرد آن است که هیچ رفتار یا نشانه‌ای به‌تنهایی معنای قطعی ندارد. شناخت انسان نیازمند توجه هم‌زمان به رفتار، شرایط، الگوهای تکرارشونده و روایت‌هایی است که هر فرد از اتفاقات زندگی خود در ذهن می‌سازد.

توحید اگر قرار باشد فقط یک باور در ذهن بماند، هنوز به همه معنای خود نرسیده است. در جلسه دهم «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، آیت‌الله خامنه‌ای از همین نقطه آغاز می‌کند: توحید علاوه بر اینکه یک بینش و برداشت از واقعیت است، شناختی عمل‌زا و زندگی‌ساز است؛ باوری که برای انسان تعهد و مسئولیت می‌آورد. بر همین اساس، نخستین ماده «قطعنامه توحیدی» این است که انسان هیچ‌کس و هیچ‌چیز جز خدا را معبود و مطاع مطلق خود قرار ندهد. آیات ۳۰ و ۳۱ سوره یونس نیز همین حقیقت را از مسیر دیگری اثبات می‌کنند؛ از پرسش درباره روزی، حیات، شنوایی و بینایی و تدبیر عالم تا یک نتیجه روشن: کسی که تدبیر حقیقی عالم به دست اوست، شایسته عبودیت و اطاعت است.

احساسات بخش جدایی‌ناپذیر زندگی انسان‌اند؛ از عشق و شادی گرفته تا ترس، خشم، غم، اضطراب و شکست. اما آیا هر چیزی که احساس می‌کنیم واقعیت دارد؟ آیا برای داشتن زندگی بهتر باید همیشه خوشحال باشیم؟ و آیا می‌توانیم بدون سرکوب احساسات، اجازه ندهیم آن‌ها رفتار و تصمیم‌های ما را کنترل کنند؟ مارک منسن در کتاب «احساسات از زبان مارک منسن» تلاش می‌کند به این پرسش‌ها پاسخ دهد و نشان دهد که زندگی سالم به معنای حذف احساسات ناخوشایند نیست، بلکه به معنای شناخت، پذیرش و مدیریت آگاهانه‌ی رابطه‌مان با آن‌هاست.

وقتی صحبت از رابطه می‌شود، معمولاً اولین چیزی که به ذهنمان می‌رسد عشق است؛ دوست داشتن، دلتنگ شدن، توجه کردن و کنار هم بودن. اما از نگاه مارک منسن، عشق اگرچه بخش مهمی از یک رابطه است، به‌تنهایی نمی‌تواند آن را سالم و ماندگار کند. یک رابطه سالم به چیزهای بیشتری نیاز دارد؛ شناخت نیازهای عاطفی، امنیت، ارتباط، احترام، مرزبندی، صداقت و مسئولیت‌پذیری. دو نفر می‌توانند عمیقاً یکدیگر را دوست داشته باشند، اما اگر نتوانند احساسات و نیازهایشان را بشناسند و درباره آن‌ها درست صحبت کنند، رابطه به‌مرور گرفتار دلخوری، سوءتفاهم و ناامنی می‌شود.

ترور فرانتس فردیناند، ولیعهد اتریش-مجارستان، در سارایوو جرقه بحرانی بود که در تابستان ۱۹۱۴ اروپا را به سوی جنگ برد؛ اما از نگاه کریستوفر کلارک، علت آغاز جنگ جهانی اول را نمی‌توان در یک ترور یا تصمیم یک کشور خلاصه کرد. رقابت قدرت‌های بزرگ، بحران‌های بالکان، اتحادهای نظامی، ترس از افزایش قدرت رقبا و محاسبات اشتباه رهبران، در کنار هم شرایطی ساختند که یک بحران منطقه‌ای را به جنگی گسترده تبدیل کرد.

مرگ موضوعی نیست که بیشتر ما دوست داشته باشیم درباره‌اش فکر کنیم؛ معمولاً آن را به آینده‌ای دور موکول می‌کنیم. اما بیماری‌های جدی، سالمندی و پایان زندگی می‌توانند ناگهان این پرسش را پیش روی ما بگذارند که اگر دیگر امکان درمان وجود نداشته باشد، چه چیزی باید در اولویت قرار بگیرد؟ آتول گاواندی، جراح و نویسنده کتاب «مرگ با تشریفات پزشکی»، در این اثر تلاش می‌کند نگاه ما را از «چگونه بیشتر زنده بمانیم؟» به پرسش مهم‌تری تغییر دهد: «چگونه می‌توانیم تا پایان، زندگی‌ای را که برایمان ارزشمند است حفظ کنیم؟»