پژوهشهای روانشناسی نشان میدهند افرادی که بیشترین حضور را در زندگی ما دارند، لزوماً فقط منبع آرامش نیستند؛ آنها ممکن است بیشتر از دیگران هدف خشم و پرخاشگری ما قرار بگیرند. اما آیا دلیلش این است که مطمئنیم دوستمان دارند و ترکمـان نمیکنند؟
احتمالاً برای بسیاری از ما پیش آمده که در مقابل یک غریبه، حتی وقتی رفتار آزاردهندهای دارد، خودمان را کنترل کنیم؛ اما همان رفتار از سوی همسر، دوست صمیمی یا یکی از اعضای خانواده واکنش بسیار شدیدتری در ما ایجاد کند. چرا یک جمله ساده از یک فرد ناآشنا ممکن است بهسرعت فراموش شود، اما همان جمله از زبان فردی که دوستش داریم، ساعتها یا حتی روزها ذهنمان را درگیر کند؟
روانشناسی برای این مسئله یک پاسخ ساده و تکعلتی ندارد. با این حال، پژوهشها نشان میدهند میزان تعامل، نزدیکی رابطه، انتظارات عاطفی و نوع رابطه اجتماعی همگی میتوانند در شکلگیری خشم و نحوه بروز آن نقش داشته باشند.
آدمهای نزدیک، بیشتر در معرض خشم ما هستند
یکی از پژوهشگران شناختهشده در زمینه پرخاشگری روزمره، دبرا اس. ریچاردسون است. او در مقالهای که سال ۲۰۱۴ در نشریه Current Directions in Psychological Science منتشر کرد، مجموعهای از پژوهشها درباره پرخاشگری در زندگی روزمره را بررسی کرد.
ریچاردسون در این مقاله به نکتهای مهم اشاره میکند: افرادی که بیشترین تعامل را با آنها داریم، مانند اعضای خانواده، دوستان و شریک عاطفی، از جمله افرادی هستند که احتمال بیشتری دارد ما را عصبانی کنند. او همچنین تأکید میکند که آسیبرسانی به دیگران فقط به خشونت فیزیکی محدود نمیشود؛ حمله کلامی، شایعهپراکنی و حتی «سکوت تنبیهی» نیز میتوانند شکلهایی از پرخاشگری باشند (Richardson, 2014).
Sage Journals
بنابراین، مسئله لزوماً این نیست که ما آدمهای نزدیکمان را کمتر دوست داریم؛ بلکه آنها بخش بیشتری از زندگی روزمره ما را تشکیل میدهند و رفتارشان نیز برایمان اهمیت عاطفی بیشتری دارد.
نوع رابطه، شکل خشم را تغییر میدهد
ریچاردسون و لورا گرین در پژوهشی در سال ۲۰۰۶، دقیقتر بررسی کردند که آیا نوع رابطه با فرد مقابل میتواند روی نحوه بروز پرخاشگری تأثیر بگذارد یا خیر.
در این پژوهش، واکنش افراد هنگام خشم با استفاده از Richardson Conflict Response Questionnaire بررسی شد. پژوهشگران میان پرخاشگری مستقیم و غیرمستقیم تفاوت گذاشتند. پرخاشگری مستقیم شامل رفتارهایی است که فرد مستقیماً طرف مقابل را هدف قرار میدهد، در حالی که پرخاشگری غیرمستقیم میتواند شکلهایی مانند شایعهپراکنی یا نادیده گرفتن عمدی داشته باشد.
نتایج دو مطالعه نشان داد نوع رابطه با فرد هدف، عامل مهمی در شکل پرخاشگری است؛ بهطوری که پرخاشگری مستقیم در روابط عاشقانه بیشتر گزارش شد، در حالی که در روابط دوستانه، پرخاشگری غیرمستقیم بیشتر دیده شد (Richardson & Green, 2006).Wiley Online Library +1
این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد رابطه اجتماعی فقط مشخص نمیکند چه کسی ممکن است هدف خشم ما قرار بگیرد؛ بلکه میتواند روی این موضوع نیز اثر بگذارد که خشم خود را چگونه بروز میدهیم.
آیا چون مطمئنیم ما را ترک نمیکنند، بیشتر عصبانی میشویم؟
این جمله که «ما سر نزدیکترین آدمهایمان خالی میکنیم چون میدانیم ترکمـان نمیکنند» در شبکههای اجتماعی زیاد دیده میشود، اما باید با احتیاط با آن برخورد کرد.
پژوهش ریچاردسون مستقیماً چنین نتیجهای را اثبات نکرده است. با این حال، برخی نظریههای روانشناختی میتوانند بخشی از این پدیده را توضیح دهند.
برای مثال، نظریه خط پایه اجتماعی یا Social Baseline Theory مطرح میکند که انسانها اساساً برای زندگی در محیطی اجتماعی سازگار شدهاند و حضور افراد نزدیک و قابل اعتماد میتواند بخشی از هزینه روانی و جسمی مواجهه با تهدید و فشار را کاهش دهد. بر اساس این دیدگاه، نزدیکی اجتماعی میتواند در تنظیم هیجان و مدیریت فشار روانی نقش داشته باشد (Beckes & Coan, 2011). Compass Hub
بنابراین، میتوان تصور کرد که در حضور افراد آشنا و امن، فرد ممکن است نیاز کمتری به حفظ همان سطح از «فیلتر اجتماعی» داشته باشد که در تعامل با یک غریبه دارد. اما این موضوع را نباید با «مجوز برای پرخاشگری» اشتباه گرفت.
مشکل فقط صمیمیت نیست؛ انتظار هم هست
یکی از دلایل مهم واکنش شدیدتر ما به افراد نزدیک، انتظارات بالاتر است.
اگر یک غریبه جواب پیام ما را ندهد، ممکن است بهسادگی بگوییم: «احتمالاً گرفتار بوده است.»
اما اگر دوست صمیمی ما همین کار را انجام دهد، ممکن است فکر کنیم: «مگر نمیداند این موضوع برای من چقدر مهم است؟»
در واقع، یک رفتار یکسان میتواند بسته به اینکه از چه کسی سر زده است، معنای عاطفی کاملاً متفاوتی پیدا کند.
ما معمولاً از افراد نزدیک انتظار داریم ما را بشناسند، احساساتمان را درک کنند، ملاحظه بیشتری داشته باشند و به نیازهای ما توجه کنند. بنابراین، وقتی همین افراد برخلاف انتظارمان رفتار میکنند، واکنش عاطفی ما میتواند شدیدتر باشد.
به بیان دیگر، نزدیکی عاطفی هم میتواند منبع امنیت باشد و هم حساسیت ما را نسبت به رفتار فرد مقابل افزایش دهد.
«خود واقعی بودن» به معنای نداشتن خودکنترلی نیست
شاید مهمترین نکته همین باشد.
اینکه فرد در کنار همسر، خانواده یا دوست صمیمی خود احساس امنیت میکند، به این معنی نیست که میتواند هر رفتاری داشته باشد.
گفتن جملهای مانند:
«من الان خیلی عصبانی هستم و بهتر است کمی فاصله بگیرم»
با توهین، تحقیر، تهدید یا فریاد زدن تفاوت دارد.
پژوهش ریچاردسون نیز تأکید میکند که پرخاشگری، چه به شکل کلامی و چه فیزیکی، میتواند برای افراد و روابط آنها آسیبزا باشد (Richardson, 2014) Sage Journals
در نتیجه، توضیح روانشناختی یک رفتار به معنای توجیه آن نیست.
چرا باید مراقب خشم خود در روابط نزدیک باشیم؟
اتفاقاً چون افراد نزدیک برای ما اهمیت بیشتری دارند، آسیب ناشی از تعارض با آنها نیز میتواند عمیقتر باشد.
ممکن است یک برخورد ناخوشایند با یک غریبه را بعد از چند دقیقه فراموش کنیم، اما توهین یا بیاحترامی از طرف فردی که به او وابسته عاطفی هستیم، میتواند مدتها در ذهنمان باقی بماند.
به همین دلیل، روابط نزدیک به مهارت بیشتری در تنظیم هیجان، بیان خشم و حل تعارض نیاز دارند.
قرار نیست در یک رابطه سالم هرگز عصبانی نشویم. خشم یک هیجان انسانی است و وجود آن به خودی خود نشانه مشکل نیست. مسئله اصلی این است که با خشم خود چه میکنیم.
میتوانیم خشم را به شکل یک پیام بیان کنیم:
«از کاری که کردی ناراحت شدم.»
یا آن را به شکل حمله تبدیل کنیم:
«تو همیشه همینطوری هستی!»
تفاوت این دو جمله، تفاوت میان بیان سالم هیجان و پرخاشگری است.
جمعبندی
پژوهشهای روانشناسی از این ادعا که «هرچه کسی را بیشتر دوست داشته باشیم، بیشتر اذیتش میکنیم» حمایت نمیکنند. چنین جملهای بیش از حد سادهسازی شده است.
آنچه شواهد علمی بهتر از آن حمایت میکنند این است که افراد نزدیک، به دلیل تعامل بیشتر، اهمیت عاطفی بالاتر و انتظارات بیشتر، فرصت و زمینه بیشتری برای ایجاد تعارض و برانگیختن خشم ما دارند. علاوه بر این، نوع رابطه میتواند تعیین کند که خشم و پرخاشگری به چه شکلی بروز کند (Richardson, 2014; Richardson & Green, 2006). �
Wiley Online Library +1
بنابراین شاید بهتر باشد به جای اینکه بگوییم «جلوی آدمهای نزدیک خود واقعیمان هستیم»، بگوییم:
آدمهای نزدیک بیشتر روی احساسات ما اثر میگذارند و به همین دلیل، رابطه با آنها بیش از هر رابطه دیگری به خودآگاهی و خودکنترلی نیاز دارد.
صمیمیت واقعی زمانی معنا پیدا میکند که بتوانیم در کنار آدمهای امن زندگیمان، هم احساسات واقعی خود را نشان دهیم و هم امنیت و کرامت آنها را حفظ کنیم.
منابع
Richardson, D. S. (2014). Everyday aggression takes many forms. Current Directions in Psychological Science, 23(3), 220–224. https://doi.org/10.1177/0963721414530143� �
Sage Journals
Richardson, D. S., & Green, L. R. (2006). Direct and indirect aggression: Relationships as social context. Journal of Applied Social Psychology, 36(10), 2492–2508. https://doi.org/10.1111/j.0021-9029.2006.00114.x� �
Wiley Online Library +1
Beckes, L., & Coan, J. A. (2011). Social baseline theory: The role of social proximity in emotion and economy of action. Social and Personality Psychology Compass, 5(12), 976–988. https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00400.x� �
Compass Hub
تهیه و تنظیم: طوبی میرزاحسینی
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.