یک ویدئوی کوتاه در اینستاگرام یا یوتیوب میتواند در چند دقیقه میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما محبوبیت یک توصیه پزشکی، بههیچوجه به معنای علمی بودن آن نیست. از ادعای «درمان قطعی» با یک ماده غذایی گرفته تا توصیه به قطع دارو، کاربران باید پیش از پذیرفتن هر ادعای پزشکی در فضای مجازی، چند نشانه مهم را بررسی کنند.
این روزها کافی است چند دقیقه در شبکههای اجتماعی بچرخیم تا با انبوهی از توصیههای مربوط به سلامت مواجه شویم؛ از بهترین روش لاغری و درمان کبد چرب گرفته تا راهکارهای کنترل فشار خون، تقویت سیستم ایمنی، درمان دیابت یا حتی جایگزین کردن داروهای تجویزی با مواد طبیعی.
بعضی از این مطالب درست و مفیدند، برخی بخشی از واقعیت را بیان میکنند و بعضی دیگر اساس علمی محکمی ندارند. مشکل اصلی اینجاست که تشخیص این سه گروه برای مخاطب عادی همیشه آسان نیست.
هر کسی که درباره سلامت صحبت میکند، متخصص نیست
اولین قدم این است که ببینیم چه کسی این توصیه را مطرح کرده است. داشتن تعداد زیادی دنبالکننده، تولید محتوای جذاب یا حتی استفاده از عنوان «دکتر» به تنهایی نشان نمیدهد که یک ادعای پزشکی معتبر است.
تخصص فرد هم اهمیت دارد. برای مثال، اگر موضوع درباره دیابت و داروهای آن است، بهتر است اطلاعات را از متخصص غدد یا منابع علمی مرتبط با این حوزه بررسی کنیم. در موضوعات پیچیده پزشکی نیز یک اظهار نظر در شبکه اجتماعی نباید جایگزین تشخیص و توصیه پزشک شود.
ردپای منبع علمی را پیدا کنید
یکی از مهمترین تفاوتهای محتوای علمی با محتوای صرفاً تبلیغاتی، وجود منبع قابل بررسی است. اگر فردی میگوید «مطالعات نشان دادهاند که...» باید بتواند مشخص کند کدام مطالعه، در چه مجلهای و روی چه گروهی از افراد انجام شده است.
البته دیدن عبارتهایی مانند «طبق تحقیقات» یا نمایش تصویری از یک مقاله علمی هم بهتنهایی کافی نیست. گاهی نتایج یک مطالعه کوچک یا آزمایش روی حیوانات به شکلی مطرح میشود که گویی یک درمان قطعی برای انسان کشف شده است.
برای بررسی مطالب پزشکی میتوان سراغ منابع معتبر علمی، دانشگاهها، بیمارستانهای آموزشی، سازمانهای سلامت و انجمنهای تخصصی رفت.
«درمان قطعی»؛ یک علامت هشدار
در پزشکی، بسیاری از نتایج به شرایط فرد، شدت بیماری، سن، داروهای مصرفی و عوامل دیگر بستگی دارد. بنابراین ادعاهای بسیار قطعی باید با احتیاط بیشتری بررسی شوند.
جملههایی مانند «این ماده همه سموم بدن را دفع میکند»، «این روش بدون دارو بیماری را درمان میکند» یا «پزشکان این راز را از شما پنهان میکنند» باید زنگ هشدار را به صدا درآورد.
محتوای علمی معمولاً محدودیتهای خودش را هم بیان میکند و کمتر با وعدههای شگفتانگیز و نتیجه صددرصدی همراه است.
وقتی نسخه درمانی با لینک خرید همراه میشود
یک نکته دیگر، توجه به منافع مالی تولیدکننده محتواست. اگر یک ویدئو ابتدا درباره یک مشکل پزشکی صحبت کند و در پایان مخاطب را به خرید مکمل، دمنوش، محصول لاغری، دستگاه یا دوره خاصی هدایت کند، باید با دقت بیشتری ادعاهای مطرحشده را بررسی کرد.
این موضوع به معنی نادرست بودن همه محصولات یا محتوای تجاری نیست؛ اما وجود منفعت مالی میتواند دلیل خوبی باشد که ادعا را از یک منبع مستقل نیز بررسی کنیم.
تاریخ انتشار را فراموش نکنید
دانش پزشکی ثابت نمیماند. نتایج مطالعات جدید، تغییر دستورالعملهای درمانی و ورود داروهای جدید میتواند اطلاعات قبلی را تغییر دهد.
به همین دلیل، ویدئویی که چند سال پیش منتشر شده ممکن است هنوز مفید باشد، اما لزوماً آخرین توصیه علمی را ارائه نمیکند.
بهخصوص در موضوعاتی مانند داروهای کاهش وزن، درمان سرطان، بیماریهای عفونی و مکملها، تاریخ و منبع اطلاعات اهمیت زیادی دارد.
یک ادعا را از چند منبع بررسی کنید
یکی از سادهترین روشها برای گرفتار نشدن در دام اطلاعات نادرست، مقایسه است.
اگر مطلبی درباره یک دارو، رژیم غذایی یا روش درمانی دیدید، همان ادعا را در منابع معتبر دیگری جستوجو کنید. اگر فقط چند صفحه یا چند اینفلوئنسر یک ادعا را تکرار میکنند، این تکرار به معنای اثبات علمی آن نیست.
در مقابل، اگر یک توصیه در منابع معتبر پزشکی و راهنماهای تخصصی نیز تأیید شده باشد، اعتماد به آن منطقیتر است.
لایک و ویو، معیار علمی بودن نیست
یکی از خطرناکترین اشتباهها این است که تصور کنیم هرچه یک محتوای پزشکی بیشتر دیده شده باشد، حتماً درستتر است.
الگوریتم شبکههای اجتماعی معمولاً به محتوایی که جذاب، هیجانانگیز یا بحثبرانگیز باشد فرصت بیشتری برای دیده شدن میدهد؛ نه الزاماً محتوایی که دقیقتر و علمیتر است.
بنابراین یک ویدئوی پزشکی با چند میلیون بازدید ممکن است از یک مقاله علمی دقیق، اما کممخاطب، بسیار بیشتر دیده شود.
قبل از بازنشر، چند سؤال ساده بپرسیم
پیش از اینکه یک توصیه پزشکی را برای خانواده یا دوستانمان ارسال کنیم، کافی است چند سؤال ساده از خودمان بپرسیم:
چه کسی این حرف را زده است؟ منبع علمی آن چیست؟ آیا منابع مستقل دیگری هم آن را تأیید میکنند؟ آیا مطلب جدید است؟ آیا ادعا بیش از حد قطعی به نظر میرسد؟ و آیا پشت این توصیه، منفعت مالی وجود دارد؟
اگر پاسخ این پرسشها روشن نباشد، بهتر است مطلب را بازنشر نکنیم.
در نهایت، شبکههای اجتماعی میتوانند نقطه شروع خوبی برای آگاهی از مسائل سلامت باشند، اما نباید به پایان مسیر تبدیل شوند. یک ویدئو میتواند ما را به یک موضوع پزشکی حساس کند؛ اما تشخیص بیماری، تغییر دارو یا شروع و قطع درمان، نیازمند بررسی علمی و در بسیاری از موارد مشورت با پزشک است.
در دنیای پرسرعت شبکههای اجتماعی، سواد سلامت یعنی قبل از اینکه چیزی را باور یا بازنشر کنیم، یک قدم عقبتر بایستیم و بپرسیم: «منبع این ادعا کجاست؟»
تهیه و تنظیم: طوبی میرزاحسینی
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.