زنان نسل‌های مختلف چه تصوری از بدن و زنانگی خود دارند؟

به گزارش «بهداشت نیوز» یک پژوهشگر حوزه زنان گفت: این تز با سه سؤال کلی و اصلی شروع شد؛آیا ما به عنوان دو نسل نگاه متفاوتی به بدن و سکسوالیت‌مان داریم؟ از زمانی‌که خود را شناختیم و بدن خود را تجربه کردیم این نگاه چقدر متأثر از شرایط فرهنگی و سیاسی که در آن بزرگ شده‌ایم است؟ این دو نسل از زنان چه هنجارهایی را در ارتباط با این موضوعات تکرار و بازتولید می‌کنند و به چالش می‌کشند؟

هفتمین نشست از سلسله نشست‌های "رسانه‌های علوم انسانی و نیازهای جامعه" از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، روز دوشنبه 13 شهریور ماه برگزار شد. عنوان این نشست "چالش جنسیت در روایت‌های زنان ایرانی" بود که چکیده‌ای از مطالعات و تحقیقات نفیسه شریفی، که در قالب تز دکترای او انجام شده بود، ارائه شد. نفیسه شریفی پژوهشگر مطالعات زنان و جنسیت و نیز سیاست‌گذاری‌های جنسیتی در کشورهای اسلامی است که دکتری خود را در سال 2016 در رشته مطالعات جنسیت از مرکز مطالعات شرقی، آفریقایی دانشگاه لندن دریافت کرده و هم‌اکنون به عنوان پژوهش‌گر و استاد مدعو در برخی دانشگاه‌های کشور مشغول به فعالیت است.

شریفی در ابتدا به موضوع اصلی تز دکتری خود پرداخت و گفت: موضوع کار من بررسی روایت‌های زنان دو نسل متولدین دهه 30 و دهه 60 شمسی بوده است که در رابطه با بدن و سکسوالیتشان صحبت می‌کنند. البته ایده اصلی این تحقیق از یک دغدغه شخصی شروع شد. تفاوت‌هایی که بین نسل خود به عنوان یک دهه شصتی با نسل مادرانمان یعنی دهه 30 می‌دیدم بسیار قابل توجه است.

او ادامه داد: زنان دهه 30 به واسطه اتفاقاتی که برای آن‌ها در این دوره رخ داده است، برای من جذاب بودند؛ چراکه این زنان دوره‌های مختلف اجتماعی و سیاسی را تجربه کرده بودند. اول از همه فرآیند مدرنیزاسیون و یا همان انقلاب شاه و مردم بود. این زنان دوره پهلوی را تجربه کرده بودند و یک بسط اجتماعی و باز شدن فضا برای حضور اجتماعی‌شان را شاهد بودند که باعث شد به شکل فعالی در گروه‌های سیاسی حضور یابند. فضایی که قبل از انقلاب حاکم بود و همچنین شرایط سیاسی پس از انقلاب، دوران جنگ و اتفاقاتی که برای هر کدام از زنان در زندگی شخصی‌شان رخ داده بود، باعث شد تفاوت‌های بین نسلی زنان پررنگ‌تر شود.

دو نسل تصورات متفاوتی از بدن و زنانگی خود دارند؟
این پژوهشگر حوزه زنان درباره سؤالات اصلی پژوهش خود توضیح داد: این تز با سه سؤال کلی و اصلی شروع شد؛آیا ما به عنوان دو نسل نگاه متفاوتی به بدن و سکسوالیت‌مان داریم؟ و از زمانی‌که خود را شناختیم و بدن خود را تجربه کردیم این نگاه چقدر متأثر از شرایط فرهنگی و سیاسی که در آن بزرگ شده‌ایم است؟ و این دو نسل از زنان چه هنجارهایی را در ارتباط با این موضوعات تکرار و بازتولید می‌کنند و به چالش می‌کشند؟

وی ضرورت نگاه بین نسلی را بسیار مهم ارزیابی کرد و افزود: احساس می‌کنم که این نگاه بین نسلی به واسطه اینکه می‌تواند تصویری از آینده به ما بدهد و اتفاقاتی که ممکن است برای نسل آینده بیفتد، خیلی به ما کمک می‌کند. چون به هر حال هرکدام از این نسل‌ها می‌توانند مادر نسل‌های بعدی باشند.

روایت‌های زنانه؛ ابزاری تحلیلی برای درک تفاوت‌ها و تجربیات زنان
شریفی همچنین درباره فواید تکیه بر روایت‌های زنانه برای انجام پژوهش‌های بین نسلی اظهار کرد: روایت‌های زنان بسیار مهم هستند؛ این روایت‌ها ابزار تحلیلی مناسبی‌ برای پژوهشگرانی هستند که می‌خواهد در این حوزه کار کنند و اطلاعات بسیار غنی و مفیدی را از معنای اتفاقات و تجربیات آدم‌ها می‌توانند به پژوهشگر ارائه دهند.

او درباره ایرادات و نقصان‌های پژوهش‌های مطالعات زنان در ایران گفت: متأسفانه بیشتر تحقیقاتی که در حوزه زنان و مطالعات جنسیت در ایران صورت گرفته، در سطح تحلیل گفتمان و یا تحلیل سیاست‌ها باقی می‌مانند. مثلاً اتفاقاتی قبل و بعد از انقلاب افتاده و سبب شده که سیاست‌های جنسیتی در پاره‌ای امور در تقابل با یکدیگر باشند. باید یک مرحله عمیق‌تر شویم و این مسأله را مطرح کنیم که این سیاست‌ها توسط خود زنان به عنوان یک گروهی که موضوع اصلی آن‌ها بودند، چطور تجربه شده و چطور راجع به آن‌ها فکر می‌کنند.

تجربه بحران جنسی در زنان فعال سیاسی دهه 30
این مدرس دانشگاه در ادامه بررسی مطالعات انجام‌شده در ایران به یک اثر تحقیقاتی اشاره کرد که توسط مینو معلم انجام شده است و افزود: مینو معلم در تحقیقات خود بازنمایی شعارها، دیوارنوشت‌ها و شعارهای انقلابی ایران را در زندگی زنان بررسی کرده است؛ این‌که این شعارها چه تغییری در قبل و بعد از انقلاب داشته‌اند و چه تأثیری در شکل‌گیری روابط جنسیتی داشتند.

این پژوهشگر ادامه داد: در روند پژوهشی که طی کردم، برایم جذاب بود که با بسیاری از زنان دهه 30 چه در گروه‌های چپ‌گرا و چه اسلام‌گرا، وقتی از فرآیند ازدواج‌شان صحبت می‌کردند، می‌گفتند که خیلی اول ازدواج با بحران جنسی روبه‌رو بودیم. وقتی از آن‌ها می‌خواستم بحران جنسی را تعریف کنند، می‌گفتند زمانیکه در دانشگاه، گروه‌های سیاسی و یا مساجد فعالیت سیاسی می‌کردیم، تشویق می‌شدیم به این‌که زنانگی خود را پنهان کنیم و از زیورآلات استفاده نکنیم و اصلاً آرایش نداشته باشیم. هر چه‌قدر بیشتر زنانگی خود را می‌پوشاندیم، یعنی تعهد بیشتری به فعالیت‌های سیاسی داشتیم و همواره به ما گوش‌زد می‌کردند که شما در این گروه برای اهداف والاتری که آن دستیابی به انقلاب است، حضور دارید و اگر می‌خواستیم جذابیت جنسی ایجاد کنیم و نگاه جنسی به همفکرهای مرد داشته باشیم، خیلی قبیح و زشت نمود پیدا می‌کرد.

دوگانگی زنان فعال سیاسی دهه 30 قبل و پس از ازدواج
شریفی درخصوص دوگانگی که زنان فعال سیاسی دهه 30 بعد از ازدواج با آن مواجه می‌شدند، گفت: از سوی دیگر وقتی این زنان سیاسی ازدواج می‌کردند، در زندگی شخصی‌شان باید زن می‌بودند و خیلی از جذابیت‌های جنسی خود را نشان می‌دادند. چون به هر حال نیاز جنسی مسأله مهمی است و این امر دوگانگی شدیدی را برای این زنان به‌وجود آورده بود و به همین خاطر از تعبیر بحران جنسی در ابتدای ازدواج‌شان استفاده می‌کردند.

او افزود: بعضی‌ از این زنان هیچ‌وقت این مسأله برایشان حل نشد؛ چون امر جنسی را امری زشت می‌دانستند ولی برای عده‌ای این دوگانگی حل شد. مثلاً در یکی از مصاحبه‌ها خانمی که در کلاس‌های دکتر شریعتی شرکت می‌کرد و در یکی از گروه‌های اسلامی فعال و بسیار هم سنتی بود، می‌گفت "به‌قدری این رابطه جنسی اول ازدواج برایم عجیب بود که حتی از خواهرم پرسیدم آیا این ارتباط جنسی گناه نیست؟!"

این پژوهشگر حوزه زنان خاطرنشان کرد: درحقیقت وقتی وارد روایت‌های زنان و تجربیات‌شان می‌شویم، پی می‌بریم که اتفاقاتی که در سطح کلان‌تر جامعه و در صحنه سیاسی و اجتماعی رخ داده، چه تأثیری بر زندگی شخصی زنان داشته است و این موضوعی است که به نظر من اصلاً در ایران دیده نشده است.

چالش‌های صحبت درباره امر جنسی با زنان دهه 30
این مدرس دانشگاه درباره روش پژوهش خود توضیح داد: برای جمع‌آوری این روایت‌ها 80 مصاحبه کیفی با متولدین هر دو نسل انجام داده‌ام و در کنار آن با دکترهای زنان و ماماها و مشاوران خانواده نیز صحبت کردم. سعی کردم این روایت‌ها را از زنان طبقات مختلف اقتصادی و اجتماعی جمع‌آوری کنم و تنوع را در داستان‌ها و روایت‌ها رعایت کنم. مشابه کارهای کیفی دیگری که انجام شده است، هیچ ادعایی درباره عمومیت نتایج تحقیقم ندارم و نتیجه تحقیق قابل تعمیم به کل جامعه نیست بلکه این زنان تنها نماینده خودشان هستند.

او ادامه داد: یکی از چالش‌های این پژوهش طرح سؤال و گفت‌وگو با این زنان درباره رابطه جنسی‌شان بود. به‌خصوص با نسل دهه 30 این نگرانی بیشتر مطرح بود؛ چراکه این اختلاف سنی و نسلی، گفت‌وگو در این موضوع را دشوار می‌کرد. ولی برخلاف انتظارم اتفاقاً مصاحبه با این زنان برایم جذاب شد و همکاری زیادی با من صورت گرفت. اگر چه این زنان هنوز آن شرم و حیا را در رابطه با طرح این موضوع دارند ولی مواقعی آن‌قدر وارد جزئیات می‌شدند که خودم تعجب می‌کردم و داده‌های درخشانی را در اختیارم قرار می‌دادند.

عمومی‌شدن ملاحظات امر جنسی در بین زنان دو نسل
شریفی افزود: علت این بود که اولاً من در انگلستان درس می‌خواندم و این تحقیق در خارج از کشور منتشر می‌شد و ثانیاً در ابتدای تحقیق تصمیم گرفتم سراغ افرادی بروم که برایم ناشناس بودند و این ناشناس بودن در فرآیند تحقیق در روند جلب اعتماد کمک کرد. از سوی دیگر گویا تمایل به صحبت در این مورد برای این زنان بسیار جذاب بوده و شاید یکی از جنبه‌های تحلیلی ناب را به سوی ما باز می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد که امر جنسی برای جامعه مهم شده است.

این مدرس دانشگاه اظهار داشت: به نظر من این اتفاق برای زنان کل جامعه ما رخ داده و امر جنسی برای زنانی که 50 تا 60 سال دارند هم مهم شده است. ولی به طورکلی زنان دهه 60 خیلی راحت‌تر حرف می‌زدند و چالش کمتری ایجاد می‌کردند چون زبان مشترک بیشتری با یکدیگر داشتیم.

مفاهیمی که باید در شرایط اجتماعی و فرهنگی هر جامعه تعبیر یابند
این دانش‌آموخته رشته مطالعات جنسیت درباره چارچوب مفهومی پژوهش خود توضیح داد: این تحقیق مشابه تحقیق "صبا محمود" است. او پژوهشی در ارتباط با جنبش مسجد در مصر انجام داده است. او در این تحقیق به زنان مصری که به حضور در فعالیت‌های مسجدی علاقه‌مند شده‌اند و در کلاس‌های مختلف مذهبی شرکت می‌کنند و با این‌که خیلی از آن‌ها مذهبی نبودند، نقاب را برای پوشش خود استفاده می‌کنند، می‌پردازد. "صبا محمود" در این تحقیق به نقد مفاهیمی می‌پردازد که کارشناسان و محققان آمریکا و اروپایی از این اصطلاحات برای توصیف زنان در کشورهای مختلف به کار می‌بردند؛ مفاهیمی مانند عاملیت، مقاومت و....

شریفی افزود: محمود می‌گوید این‌ها مفاهیمی هستند که با پیش‌فرض‌های لیبرالی بنیان گذاشته شده‌اند و وقتی در جوامع دیگر استفاده می‌شوند مفهومی ندارند. مثلاً اگر مفهوم عاملیت و ابراز وجود و رهایی را برای توصیف زنان استفاده می‌کنید، این‌ها برای زنانی که مجبورند در خانه بمانند و یا فعالیت اجتماعی کمتری دارند و مجبورند نقاب بزنند و با چندهمسری همسران خود کنار بیایند، معنایی ندارد. باید ببینیم این عاملیت را زنی که در این شرایط حداقلی زندگی می‌کند چطور معنا و تفسیر می‌کند. این زنان به تقوا بیشتر از هر مفهوم دیگری تأکید می‌کنند و بروز عاملیت خود را در داشتن تقوا می‌بینند.

باید مفهوم عاملیت را در متن زندگی زنان تعریف کرد
این پژوهشگر حوزه زنان خاطرنشان کرد: به نظر صبا محمود مفهوم بروز عاملیت برای زنان را باید در متن زندگی زنان دید. از طرفی زنان در کشورهای آسیایی و خاورمیانه‌ای در دو گروه قرار می‌گیرند؛ یا مدرن هستند و در مقابل هنجارها مقاومت می‌کنند و یا زنانی سنتی‌اند که در مقابل هنجارها منفعل‌ عمل می‌کنند.

او این دسته‌بندی را در ایران خیلی قابل تعمیم ندانست و گفت: این دوگانه در ایران خیلی معنی ندارد و در نهایت کار من به نقد گفتارهایی ختم می‌شود که به دوگانگی زنان باور دارند و این مسأله را عنوان کردم که هیچ دوگانه‌ای وجود ندارد بلکه یک طیفی از رفتارها حاکم است.

موضوع ازدواج یکی از نمودهای تفاوت‌های زنان در نسل‌های دهه 30 و دهه 60
این مدرس دانشگاه در خصوص نتایج پژوهش خود گفت: این تحلیل نسلی نشان می‌دهد که تغییرات بین نسلی چقدر زیاد بوده و چه تفاوت‌ها و تشابهاتی وجود دارد. یکی از تفاوت‌های بین نسلی، افزایش سن ازدواج است که در میان متولدین دهه 30 اکثر زنان ازدواج کرده بودند ولی از طرف دیگر در بین زنان دهه شصت از تعداد 40 نفر شاید تنها 10 نفر ازدواج کرده بودند.

او افزود: در نسل دهه شصت، زنان جوان فعال‌تر شده‌ و حضورشان در عرصه اجتماعی پررنگ‌تر است. موضوعی که در رابطه زن با بدنش خیلی مطرح شد، بحث اقتصادی بود. زنانی که به لحاظ اقتصادی مستقل بودند راحت‌تر می‌توانستند در مورد بدن و روابط خود تصمیم بگیرند. مثلاً تصمیم بگیرد که نمی‌خواهند ازدواج ناموفق داشته باشند و یا تصمیم بگیرند رابطه جنسی قبل از ازدواج داشته باشند.

تغییر معنای ازدواج و بارگی در بین دو نسل از زنان
این پژوهشگر مطالعات زنان و جنسیت درباره تغییرات مفاهیم ازدواج و باکرگی در بین زنان دو نسل در ایران گفت: معنای ازدواج و باکرگی در تغییرات بین نسلی عوض شده است. با وجود این‌که هنوز هنجار باکرگی در میان زنان وجود دارد اما معنای بدن باکره در میان این دو نسل عوض شده است. اگر برای دهه 30 هر شکل ارتباط با جنس مخالف، بد و زشت بود، برای دهه شصتی‌ها این قبح وجود ندارد؛ تا جایی‌که می‌گویند ما ترجیح می‌دهیم دخترمان رابطه آشنایی قبل از ازدواج داشته باشد.

سیاست‌های کنترل جنسی و پررنگ‌شدن امر جنسی
شریفی در ادامه از سیاست‌های کنترل جنسی که پس از جنگ در ایران اجرا شد به عنوان یکی از دلایل مطرح‌شدن امر جنسی نام برد و افزود: این سیاست‌ها به امر جنسی در جامعه مشروعیت داد و این موضوع را مطرح کرد که امر جنسی تنها برای تولیدمثل نیست بلکه یک منشأ لذت است و در مجامع عمومی راجع به این موضوع حرف زده شد و پس از آن افراد تشویق شدند که با متخصصان و مشاوران در مورد مشکلاتی که فکر می‌کنند وجود دارد، صحبت کنند.

او همچنین روند پزشکی‌سازی را جزیی از این فرآیند دانست و اضافه کرد: روند پزشکی‌سازی باعث شده است که دایره‌ای از لغات علمی و پزشکی وارد این عرصه شود. به‌طوری‌که امروز شاهد هستیم دختران دهه شصتی تصوری خوشایند از روز بلوغ خودشان دارند، صرفاً به این دلیل که بهداشت مدارس به آن‌ها درباره فرآیند بلوغ توضیح داده بود. درواقع موضوعی که پیش از این آموزش آن ازطریق مادر و مادربزرگ صورت می‌گرفت، الان در اختیار همه قرار گرفته است.

بلوغ دختران و چالش‌های نسلی
این مدرس دانشگاه ادامه داد: در سطح کلان نیز به توجیه علمی مسأله بلوغ توجه شد؛ این‌که بلوغ مسأله خجالت‌آوری نیست بلکه برای تولید مثل لازم است و امری طبیعی است که خارج از اراده ماست. این مسائل باعث می‌شود که پوشاندن و پنهان کردن امر جنسی توجیه نیابد و زمینه فرهنگی و اجتماعی را به چالش بکشد.

شریفی درباره منسوخ‌شدن برخی از رسوماتی که در ارتباط با بلوغ به وجود آمده بود گفت: روند پزشکی‌سازی باعث شده است که یک‌سری رسومی که در ارتباط با بلوغ انجام می‌شده است منسوخ شود. مثلاً زنان دهه 30 تجربه سیلی داشتند و به محض این‌که برای نخستین‌بار مسأله بالغ‌شدنشان را به بزرگترها می‌گفتند، اولین کاری که بزرگترشان انجام می‌داد این بود که سیلی به صورت‌شان بزند؛ درحالی‌که در بین زنان دهه 60 هیچ‌کس تجربه سیلی نداشت.

منبع: مهرخانه