استادیار گروه ارگونومی دانشگاه علوم پزشکی ایران با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی میتواند دستیار ارگونومیست باشد، نه جایگزین او، گفت: آینده ارگونومی در همکاری انسان و ماشین است؛ جایی که فناوری الگوهای پرخطر را شناسایی میکند و تصمیم نهایی برای اصلاح محیط کار همچنان بر عهده انسان میماند.
به گزارش بهداشت نیوز به نقل از روابط عمومی دانشکده بهداشت، اختلالات اسکلتیعضلانی یکی از مهمترین مشکلات سلامت در جهان هستند؛ مشکلاتی که گاهی از یک درد ساده گردن یا کمر آغاز میشوند اما میتوانند به محدودیت حرکتی، کاهش توان کاری و حتی ترک کار منجر شوند.
سازمان جهانی بهداشت برآورد میکند حدود ۱.۷۱ میلیارد نفر در جهان با یکی از انواع اختلالات اسکلتی- عضلانی زندگی میکنند و این اختلالات، بزرگترین عامل ناتوانی در جهان به شمار میروند.
دکتر فرین خانهشناس، استادیار گروه ارگونومی دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به نقش ارگونومی در پیشگیری از مشکلات جسمی و ارتقای سلامت نیروی کار اظهار کرد: ارگونومی در سادهترین تعریف، تلاش برای سازگار کردن کار، ابزار و محیط با انسان است اما اهمیت آن بسیار فراتر از انتخاب یک صندلی مناسب یا اصلاح نحوه نشستن است. هر زمان که انسان برای انجام کار با ابزار، ماشین، محیط یا یک فرایند در تعامل است، ارگونومی مطرح میشود و بدنبال این است که این تعامل تا حد امکان ایمن، سالم و متناسب با تواناییهای انسان طراحی شود.
ارگونومی؛ از نگاه متخصص تا چشم ماشین
خانهشناس افزود: سالها ارزیابی ارگونومیکی عمدتاً بر مشاهده کار توسط متخصص، اندازهگیری و استفاده از روشهای استاندارد برای شناسایی وضعیتهای نامناسب بدن، بار کار فکری یا بار فیزیکی متکی بود. این روشها همچنان ارزشمند و کاربردی هستند، امّا فناوری به تدریج امکان مشاهده و تحلیل حجم بسیار بیشتری از اطلاعات را فراهم کرده است.
وی ادامه داد: در سالهای اخیر، استفاده از حسگرها، دوربینها و فناوریهای پوشیدنی این امکان را ایجاد کرده است که حرکات و وضعیت بدن با جزئیات بیشتری ثبت شوند و سپس این دادهها با روشهای محاسباتی تحلیل شوند. در واقع، مسیر ارگونومی از مشاهده انسان توسط متخصص به سمت پایش هوشمند تعامل انسان و کار در حال حرکت است.
مطالعات جدید نیز این تغییر را تأیید میکنند. یک مرور نظاممند منتشر شده در سال ۲۰۲۵، ۱۹ مطالعه را درباره کاربرد هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و فناوریهای نوظهور در ارزیابی خطرات ارگونومیک بررسی کرد. در ۶۸ درصد این مطالعات، سامانههایی برای جمعآوری اطلاعات مربوط به وضعیت فیزیکی کارکنان و ارزیابی پوسچر توسعه یافته بود و ۳۲ درصد نیز به فناوریهای پوشیدنی برای پیشبینی خطر اختلالات اسکلتیعضلانی پرداخته بودند.
حالا هوش مصنوعی وارد میدان شده است
استادیار گروه ارگونومی دانشگاه علوم پزشکی ایران با بیان اینکه ورود هوش مصنوعی میتواند مرحله جدیدی در این مسیر ایجاد کند، گفت: اهمیت هوش مصنوعی در ارگونومی صرفاً در این نیست که یک تصویر را سریعتر از انسان تحلیل کند؛ مسئله مهمتر، توانایی آن در پیدا کردن الگوهایی است که ممکن است در حجم زیادی از دادهها به آسانی دیده نشوند.
به گفته وی، تغییر در وضعیت بدن، تکرار بیش از حد یک حرکت، افزایش مواجهه با وضعیتهای نامناسب یا تغییر الگوی انجام یک فعالیت، میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره شرایط کار در اختیار متخصص قرار دهد. هوش مصنوعی میتواند با تحلیل تعداد زیادی تصویر، ویدئو یا داده حرکتی، این الگوها را سریعتر شناسایی و مواردی را که نیازمند بررسی بیشتر هستند، مشخص کند.
خانهشناس تأکید کرد: البته باید میان شناسایی زودهنگام یک الگوی خطر و پیشبینی قطعی وقوع آسیب تفاوت قائل شد. شواهد علمی فعلی ظرفیت بالای هوش مصنوعی را برای شناسایی و طبقهبندی وضعیتهای پرخطر نشان میدهند، اما هنوز برای اینکه بتوانیم بگوییم یک سامانه هوش مصنوعی با اطمینان وقوع یک اختلال اسکلتی- عضلانی را پیشبینی میکند، به مطالعات میدانی و اعتبارسنجی بیشتری نیاز داریم.
این احتیاط علمی اهمیت زیادی دارد، زیرا یک مرور نظاممند منتشر شده در ماه مه ۲۰۲۶ که ۳۵ مطالعه درباره استفاده از بینایی ماشین و فناوری تشخیص وضعیت بدن در ایمنی شغلی را بررسی کرده، نشان داده است که این فناوریها ظرفیت قابل توجّهی برای پایش پوسچر و شناسایی خطرات ارگونومیک دارند، امّا عواملی مانند پوشیده شدن بخشی از بدن، شرایط نوری و تفاوت میان محیط آزمایشگاه و محیط واقعی کار همچنان از چالشهای مهم کاربرد آنها هستند.
آیا ماشین میتواند بهتر از انسان ببیند؟
خانهشناس در پاسخ به این پرسش که آیا هوش مصنوعی میتواند ارگونومیست را کنار بزند، گفت: پاسخ فعلی قطعاً «نه» است. هوش مصنوعی ممکن است بتواند در مدت کوتاهی حجم بزرگی از دادهها را بررسی کند، امّا دیدن یک وضعیت پرخطر با فهمیدن علت آن تفاوت دارد.
وی افزود: فرض کنید یک سامانه هوشمند تشخیص دهد که یک کارگر بارها در وضعیت نامناسبی کار میکند. این سامانه ممکن است بتواند این الگو را به سرعت شناسایی کند، امّا هنوز باید مشخص شود چرا این وضعیت ایجاد شده است. آیا طراحی ابزار نامناسب است؟ آیا ارتفاع سطح کار درست نیست؟ آیا سرعت خط تولید زیاد است؟ آیا کارگر آموزش کافی ندیده یا اساساً فرایند کار به شکل نامناسبی طراحی شده است؟ پاسخ به این پرسشها نیازمند شناخت محیط کار و قضاوت حرفهای است.
به گفته وی، همین موضوع یکی از مهمترین دلایلی است که نشان میدهد آینده ارگونومی را نباید در جایگزینی متخصص با ماشین جستوجو کرد؛ بلکه باید در همکاری میان آنها دید.
هوش مصنوعی همه انسانها را یکسان نمیبیند
عضو هیئت علمی گروه ارگونومی دانشگاه علوم پزشکی ایران همچنین با اشاره به یکی از چالشهای مهم فناوریهای هوشمند گفت: انسانها شبیه یکدیگر نیستند و یک الگوریتم نیز نباید بر این فرض طراحی شود که همه افراد و همه محیطهای کاری شرایط یکسانی دارند.
وی ادامه داد: تفاوتهای بدنی، نوع لباس و تجهیزات حفاظت فردی، شرایط محیط، زاویه دوربین، میزان روشنایی، نوع فعالیت و حتی تفاوت میان مشاغل میتواند بر عملکرد یک سامانه هوشمند اثر بگذارد. به همین دلیل، کیفیت دادههایی که الگوریتم بر اساس آنها آموزش میبیند و اعتبارسنجی آن در شرایط واقعی اهمیت بسیار زیادی دارد. تحقیقات اخیر نیز همین مسئله را برجسته کردهاند. اگرچه مطالعات مربوط به حسگرهای پوشیدنی و یادگیری ماشین نتایج اولیه امیدوارکنندهای را گزارش کردهاند، امّا حجم نمونههای کوچک، محدود به شرایط آزمایشگاهی و دسترسی محدود به الگوریتمها همچنان از موانع توسعه این فناوریها هستند.
خانهشناس گفت: بنابراین برای ما نیز مهم است که صرفاً مصرفکننده فناوریهای تولید شده در سایر کشورها نباشیم. توسعه راهکارهایی که با فرهنگ بومی، ویژگیهای نیروی کار، مشاغل و محیطهای کاری کشور سازگار باشند، میتواند بخش مهمی از آینده پژوهش و کاربرد هوش مصنوعی در ارگونومی باشد.
فناوری؛ مراقب انسان یا ابزار کنترل او؟
وی یکی از مهمترین پرسشهای آینده را نه یک پرسش فنی، بلکه یک پرسش اخلاقی دانست و اظهار کرد: اگر فناوری برای حفاظت از سلامت کارکنان وارد محیط کار شود، باید از ابتدا مشخص باشد که این فناوری قرار است از انسان مراقبت کند یا بر انسان نظارت کند.
استادیار گروه ارگونومی دانشگاه علوم پزشکی ایران توضیح داد: تصور کنید دوربینی در محیط کار نصب شده تا وضعیت بدن کارکنان را برای شناسایی پوسچرهای پرخطر تحلیل کند. هدف اولیه کاملاً سلامتمحور است؛ امّا اگر همان اطلاعات بعداً برای سنجش سرعت کار، مقایسه کارکنان یا ارزیابی عملکرد آنها استفاده شود، فناوریای که قرار بود از انسان محافظت کند، میتواند به ابزار کنترل او تبدیل شود.
وی تأکید کرد: به همین دلیل، حریم خصوصی، شفافیت، امنیت داده و اعتماد کارکنان نباید موضوعاتی باشند که بعد از طراحی سامانه به آنها فکر کنیم. کارکنان باید بدانند چه اطلاعاتی جمعآوری میشود، با چه هدفی مورد استفاده قرار میگیرد و چه کسانی به آن دسترسی خواهند داشت.
هوش مصنوعی؛ یک دستیار برای ارگونومیست
خانهشناس با تأکید بر اینکه فناوری زمانی ارزشمند است که به حل مسئله واقعی کمک کند، گفت: اگر هوش مصنوعی بتواند بخشی از کارهای زمانبر مانند پردازش اولیه تصاویر و دادههای حرکتی را انجام دهد، ارگونومیست میتواند زمان بیشتری را برای شناخت علت ریشهای مشکل، بررسیهای میدانی و طراحی مداخلات مناسب اختصاص دهد.
وی افزود: در چنین شرایطی، هوش مصنوعی نه جایگزین متخصص، بلکه دستیار متخصص خواهد بود؛ ابزاری که میتواند دامنه مشاهده و تحلیل ارگونومیست را گسترش دهد.
پژوهشهای جدید نیز بیشتر به همین سمت حرکت میکنند. برای مثال، مطالعات مربوط به بینایی ماشین نشان دادهاند که سامانههای تشخیص وضعیت بدن میتوانند امکان پایش غیرتهاجمی و مقیاسپذیرتر حرکات کارکنان را فراهم کنند، امّا پژوهشگران همچنان بر ضرورت اعتبارسنجی در محیط واقعی و ادغام مناسب این فناوری با فرایندهای حرفهای ارزیابی تأکید دارند.
راهحل، هوشمندتر کردن کار است؛ نه کنترل بیشتر انسان
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران در پایان گفت: فناوری زمانی میتواند به ارتقای سلامت شغلی کمک کند که هدف آن کاهش خطر، اصلاح شرایط کار و پیشگیری باشد؛ نه اینکه صرفاً امکان کنترل بیشتر کارکنان را فراهم کند.
وی خاطرنشان کرد: آینده ارگونومی احتمالاً نه در انتخاب میان انسان و ماشین، بلکه در پیدا کردن بهترین شیوه همکاری میان آنها است. ماشین میتواند حجم زیادی از اطلاعات را ببیند، هوش مصنوعی میتواند الگوها را تحلیل کند، امّا تصمیم درباره اینکه چرا یک مشکل ایجاد شده و چگونه باید محیط کار را اصلاح کرد، همچنان به دانش، تجربه و قضاوت انسان نیاز دارد.
شاید آینده ارگونومی را بتوان در یک جمله خلاصه کرد: ماشین ببیند، هوش مصنوعی تحلیل کند و انسان تصمیم بگیرد؛ زیرا هدف ارگونومی، سازگار کردن انسان با شرایط نامناسب کار نیست، بلکه طراحی کار و محیطی است که با انسان سازگارتر باشد.
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.