کاهش فعالیت و گسترش سبک زندگی کمتحرک در سالهای اخیر، بهویژه پس از همهگیری کرونا و افزایش استفاده از ابزارهای دیجیتال، نگرانیهای تازهای را درباره سلامت اسکلتی–عضلانی کودکان و نوجوانان ایجاد کرده است. متخصصان معتقدند بیتحرکی در سالهای طلایی رشد میتواند زمینهساز بروز انواع ناهنجاریهای قامتی، ضعف الگوهای حرکتی و حتی برخی مشکلات جسمی و روانی در سنین بالاتر شود.
به گزارش بهداشت نیوز، در چنین شرایطی، توجه به رشد حرکتی کودکان، اصلاح سبک زندگی و تشویق آنها به فعالیت بدنی منظم بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. بسیاری از والدین ممکن است ندانند چه تغییراتی در روند رشد حرکتی کودکان طبیعی است و چه نشانههایی میتواند زنگ خطری برای بروز اختلالات قامتی باشد. همچنین آگاهی از نوع فعالیتهای بدنی مناسب برای هر سن و نقش خانواده در شکلگیری سبک زندگی فعال در کودکان، از جمله موضوعاتی است که میتواند به پیشگیری از بسیاری از مشکلات حرکتی در آینده کمک کند.
در همین زمینه، با دکتر مجید هامونگرد، متخصص آسیبشناسی ورزشی و حرکات اصلاحی، در گفتوگویی به بررسی اهمیت تحرک در دوران کودکی، مراحل طبیعی رشد حرکتی، نشانههای هشداردهنده ناهنجاریهای قامتی و نقش والدین در شکلگیری عادات حرکتی سالم پرداختیم.
دکتر مجید هامونگرد در خصوص پیامدهای بیتحرکی در دوران تعطیلات طولانی مدت اظهار کرد: تجربیات گذشته پیرامون پدیده بیتحرکی، بهویژه در دوران همهگیری کرونا، باعث شده است تا ما امروز با طیف وسیعی از اختلالات اسکلتی-عضلانی و ناهنجاریهای قامتی، بهویژه در کودکان و نوجوانان مواجه باشیم. در دوران کرونا، سبک زندگی خانهنشینی و تعطیلی باشگاههای ورزشی، موجب کاهش سطح تحرک و فاصله گرفتن مردم از فعالیتهای ورزشی و روزمره شد.
این متخصص آسیبشناسی ورزشی با بیان اینکه این عوامل در کنار سبک زندگی ماشینی امروزی، شیوع اختلالات و ناهنجاریهای قامتی را تشدید میکند، افزود: افزون بر اختلالات اسکلتی-عضلانی، باید به پیامدهای دیگری همچون افزایش وزن، چاقی و دیابت در دوران کودکی نیز اشاره کرد که همگی ریشه در عدم تحرک دارند؛ بهگونهای که تشدید این اختلالات در کنار چاقی، میتواند منجر به دردهای مفصلی، خشکی مفاصل و محدودیت در دامنه حرکتی شود.
وی ضمن اشاره بر این موضوع که بیتحرکی، اختلالات روانشناختی را نیز به دنبال دارد تصریح کرد: زمانی که کودک، تحرک کافی نداشته و از نشاط لازم برخوردار نباشد، ممکن است دچار استرس و فشارهای روانی شود. اختلالات قامتی و روانی با یکدیگر ارتباطی تنگاتنگ دارند؛ به این معنا که استرس و فشارهای روانی میتوانند مستقیماً بر اختلالات قامتی تأثیر گذاشته و موجب سفتی و محدودیت عضلانی شوند؛ در مقابل، محدودیتهای حرکتی نیز با جلوگیری از فعالیت بدنی، زمینهساز بروز اختلالات روانشناختی خواهند شد.
هامونگرد در خصوص مراحل زمینه رشد کودکان گفت: رشد کودکان مراحل مشخصی دارد؛ از لحظه تولد تا سه سالگی، کودک باید الگوهای حرکتی بنیادی مانند غلتیدن، خزیدن، گرفتن و چهار دست و پا رفتن را تمرین کند تا عضلات و مفاصلش تقویت شوند.
این کارشناس حرکات اصلاحی افزود: کودک از سه تا هفت یا هشت سالگی، سعی میکند تا الگوهای حرکتی پیشرفتهتری مانند راه رفتن، دویدن، پریدن و پرتاب کردن را یاد بگیرد. عدم فعالیتهای حرکتی کودک دراین سنین طلایی، باعث عدم رشد این الگوهای حرکتی شده و باعث میشود تا حرکات کودک به صورت زمخت و ناهماهنگ باقی بماند.
وی ضمن اشاره بر پیامدهای بیتوجهی به فعالیتهای حرکتی، اظهار کرد: نتیجه این وضعیت، ابتلای کودک در سنین ۸ یا ۹ سالگی به انواع اختلالات اسکلتی-عضلانی، نظیر کفپای صاف یا بدراستاییهای قامتی است که توانایی راه رفتن یا دویدن صحیح را از او سلب میکند. تداوم این وضعیت نادرست، فرد را در بزرگسالی در معرض دردهای مزمن و ناراحتیهای جسمانی قرار میدهد؛ این مسئله بیانگر اهمیت حیاتی فعالیت بدنی در سنین کودکی و نوجوانی است که آثار آن برسلامت اسکلتی-عضلانی، فیزیولوژیکی و روانشناختیِ فرد، غیرقابلانکار است.
هامونگرد با بیان اینکه بدن ما در نبردی مداوم با نیروی جاذبه برای حفظ ثبات خود قرار دارد، گفت: نیروی جاذبه همواره در تلاش است تا قامت ما را در هم بشکند (اصطلاحاً کلاپس کند)؛ در حالی که بدن ما باید با تکیه بر عضلات ضدجاذبه، قامت خود را صاف و استوار نگه دارد. تعادل عملکرد عضلات در برابر نیروهای وارده، برای مقابله با این فشارها حیاتی است.
این متخصص آسیبشناسی ورزشی افزود: سبک زندگی نادرست در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان که با نشستنهای طولانیمدت و استفاده افراطی از تلفن همراه و بازیهای رایانهای همراه است، پیامدهای مخربی بر ساختار عضلانی دارد و موجب ضعف و ناکارآمدی عضلات ضدجاذبهای میشود که مسئولیت اصلی حفظ قامت صاف و ایستای بدن را بر عهده دارند.
وی مفاصل بدن انسان را مانند یک زنجیره مرتبط به هم دانست و گفت: مفاصل بدن انسان بر عملکرد یکدیگر تأثیر میگذارند؛ برای مثال فرد هنگام نشستن، تنه خود را بیش از حد خم میکند. این خمشدن زیاد تنه باعث میشود که سر به جلو آمده و گردن دچار قوس بیش از حد شود و این وضعیت بهصورت زنجیرهای تا ناحیه کمری و حتی مچ پا ادامه پیدا میکند.
هامونگرد افزود: در نتیجه سبک زندگی نادرست، عضلات ضدجاذبه و فعال بدن از کار افتاده و بدن حالت خمیده، یا اصطلاحاً قوزکرده پیدا میکند و در برابر نیروی جاذبه شکست میخورد. وقتی مفاصل ما در این وضعیتهای بدنی نامطلوب قرار بگیرند، عضلات باید بیش از حد کار کنند و کار کردن بیش از حد عضلات باعث ایجاد سفتی، کوتاهی و محدودیتهای حرکتی و گره عضلانی میشود.
این کارشناس حرکات اصلاحی تصریح کرد: این سبک زندگی نادرست باعث درد و ناراحتی در فرد میشود تا حدی که اگر فرد بخواهد یک فعالیت بسیار ساده را انجام دهد، توانایی انجام آن فعالیت را بهصورت کامل نداشته و دچار درد، ناراحتی و گرفتگیهای عضلانی میشود.
وی درخصوص عوارض سبک زندگی اشتباه گفت: در کنار دیگر موارد، فرد در معرض انواع اختلالات دیگر مانند کجپشتی ستون فقرات یا اسکولیوز، قرار میگیرد که متأسفانه امروزه در جامعه ما بهویژه دختران شیوع زیادی پیدا کرده و یکی از عوامل تشدیدکننده آن، همین سبک زندگی غلط است.
یکی از تستهای تشخیصی مهم برای شناسایی «اسکولیوز» یا کجپشتی که متأسفانه بهویژه در میان دختران شیوع یافته است این است که از کودک بخواهیم به جلو خم شود؛ در این وضعیت، هرگونه برآمدگی یا برجستگی نامتقارن در ستون فقرات میتواند نشاندهنده وجود اسکولیوز باشد. ضروری است که والدین در صورت مشاهده این نشانهها، با دقت و در اسرع وقت، موضوع را پیگیری کرده و کودک را به متخصص حرکات اصلاحی ارجاع دهند تا با مشورت با متخصصین پزشکی و بهرهگیری از مداخلات ورزشی و رویکردهای غیرجراحی (محافظهکارانه)، از پیشرفت این ناهنجاری جلوگیری کرده و آن را درمان کنند.
هامونگرد آموزش و آگاهیبخشی را از اقدامات کلیدی برای پیشگیری از ناهنجاریهای حرکتی دانست و گفت: گام نخست، آموزش به کودکان و نوجوانان است تا نسبت به وضعیت بدنی خود آگاه باشند و بدانند که ستون فقرات باید در نواحی گردن، پشت و کمر، قوسهای طبیعی و استاندارد خود را حفظ کند.
این متخصص آسیبشناسی ورزشی با بیان اینکه بهرهگیری از «قانون ۲۰ تا ۳۰ دقیقه» راهکار عملی مؤثری در راستای پیشگیری از ناهنجاریهای حرکتی است، گفت: لازم است پس از هر ۲۰ تا ۳۰ دقیقه فعالیت، وضعیت بدنی خود را تغییر دهیم. این تنوع در وضعیت بدنی باید به بخشی دائمی از سبک زندگی ما تبدیل شود تا از بروز محدودیت و گرفتگی عضلانی و در نهایت، اختلالات قامتی پیشگیری شود.
وی در خصوص پیامدهای بیتحرکی افزود: یکی از مهمترین پیامدهای بیتحرکی و عدم فعالیت، علائمی هستند که خود فرد یا کودک و نوجوان به ما گزارش میدهند. برای مثال، وقتی کودک کمی بازی و پرش و فرود انجام میدهد، با علائمی مانند درد، ناراحتی، اسپاسمها و گرفتگیهای عضلانی روبهرو میشود. اینها علائمی هستند که نشاندهنده یکسری محدودیتها و گاه اختلالات حرکتی در کودک هستند و پدر و مادرها، باید این علائم را جدی بگیرند.
هامونگرد ضمن تأکید بر اهمیت نقش خانوادهها در فرآیند اصلاح ناهنجاریهای حرکتی، تصریح کرد: شناسایی بهموقع این ناهنجاریها اهمیت بسزایی دارد و خانوادهها در این زمینه، نقش مهمی در تشخیص اولیه دارند. برای مثال، ناتوانی در انجام حرکت اسکات کامل (نشستن به حالت سرویس بهداشتی ایرانی) یکی از نشانههای هشدار است؛ بهطوری که فرد هنگام تلاش برای نشستن، مجبور است پاشنههای پا را از زمین بلند کند و روی پنجه بماند، یا تنه خود را بیش از حد به جلو خم کند؛ در موارد شدیدتر نیز ممکن است فرد هنگام نشستن، تعادل خود را از دست داده و به عقب بیفتد که این نشانهها باید توسط والدین جدی گرفته شود.
نشستن به حالت چمباتمه (اسکات کامل) یکی از برترین الگوهای حرکتی است که فرد باید بتواند از دوران کودکی تا بزرگسالی، آن را بهدرستی اجرا کند. در این حرکت، فرد باید قادر باشد بدون بلند شدن پاشنهها از زمین، بدون افتادن به عقب و بدون خم شدن بیش از حد تنه به جلو، بنشیند و برخیزد. متأسفانه، یکی از عادتهای نادرست در بسیاری از خانوادهها، استفاده زودهنگام از سرویسهای بهداشتی فرنگی در دوران کودکی است؛ این موضوع باعث میشود کودک فرصت تمرین نشست و برخاست کامل را از دست بدهد که میتواند در آینده به بروز اختلالات حرکتی در ناحیه مچپا و زانوها منجر شود.
این کارشناس حرکات اصلاحی در خصوص سایر نشانههای ناهنجاریهای حرکتی افزود: از دیگر معیارهای مهم، «الگوی راه رفتن» است. در حالت استاندارد، گامبرداری باید بهگونهای باشد که ابتدا پاشنه، سپس بخش میانی پا و در نهایت پنجهها با زمین تماس پیدا کنند؛ بنابراین، راه رفتن مداوم بر روی پنجه، انحراف بیش از حد پنجهها به سمت داخل یا خارج در حین حرکت، و همچنین ناتوانی در حفظ راستای طبیعی ستون فقرات هنگام فعالیتهای روزمره، همگی از نشانههای مهم ناهنجاریهای قامتی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند.
وی در این خصوص ادامه داد: همچنین، اتخاذ وضعیت بدنی خمیده، تمایل بدن به یک سمت یا عادت دائمی به تکیه دادن به اشیاء، از دیگر نشانههای هشداردهندهای است که والدین باید نسبت به آنها حساس باشند. تشخیص زودهنگام این نشانهها و ارجاع کودک به متخصص حرکات اصلاحی یا ارتوپد، زمینه را برای آغاز یک روند درمانی تیمی فراهم میکند. اهمیت این شناسایی بهموقع در آن است که بسیاری از اختلالات قامتی با رویکردهای محافظهکارانه (غیرجراحی)، نظیر اصلاح سبک زندگی، آموزش و انجام تمرینات اصلاحی، کاملاً قابلبهبود و درمان هستند.
هامونگرد در خصوص اهمیت نقش ویتامینها و مواد معدنی در پیشگیری از اختلالات قامتی اظهار کرد: از دیگر موارد ضروری که خانوادهها باید به آن توجه ویژهای داشته باشند، بررسی وضعیت ویتامینها و مواد معدنی است. انجام آزمایش برای سنجش سطح ویتامینها، بهویژه ویتامین D3، در کودکان و نوجوانان بسیار حائز اهمیت است؛ چراکه این ویتامین نقشی کلیدی در پیشگیری از دردهای جسمانی و اختلالات قامتی ایفا کرده و از بروز خستگیهای مفرط و زودرس در آنها جلوگیری میکند.
این متخصص آسیبشناسی ورزشی تصریح کرد: در کنار این موارد، آموزش مناسب به کودکان نیز اهمیت ویژهای دارد؛ آموزش نحوه صحیح نشستن، ایستادن و داشتن سبک زندگی فعال از جمله این آموزشها است. شرط اصلی این موضوع آن است که ابتدا خود والدین سبک زندگی پرتحرکی داشته باشند تا کودکان و نوجوانان نیز از آنها الگوبرداری کنند.
وی در خصوص اهمیت تشخیص اختلالات اسکلتی و حرکتی گفت: یکی دیگر از مباحث مهم، تشخیص اختلالاتی نظیر کفپای صاف، زانوی پرانتزی و ضربدری است؛ بدین معنا که باید بدانیم چه زمانی این نشانهها بخشی از روند طبیعی رشد و چه زمانی ناهنجاری محسوب میشوند. در بدو تولد، صافی کفپا و زانوی پرانتزی در کودک تا سنین دو تا سه سالگی معمولاً طبیعی است.
هامونگرد تصریح کرد: با افزایش تحرک و فعالیت بدنی، زانوی پرانتزی بهتدریج به زانوی ضربدری تغییر حالت میدهد و در نهایت، در سنین ۶ تا ۸ سالگی، راستای زانوها و قوس کفپا به وضعیت طبیعی خود بازمیگردند. نکته حائز اهمیت این است که در بازه سنی ۳ تا ۸ سالگی، کودک باید بهطور مستمر تحت نظارت باشد و به انجام فعالیتهای حرکتی تشویق شود، چرا که تحرک کافی موجب شکلگیری صحیح زوایای مفصلی بین ران، ساق و مچپا شده و قوس طبیعی پا را ایجاد میکند.
این کارشناس حرکات اصلاحی با بیان اینکه مشاهده کفپای صاف در سنین ۴ تا ۵ سالگی لزوماً ناهنجاری نیست اضافه کرد: با این حال، والدین باید هوشیار باشند که اگر این وضعیت با چرخش شدید مچپا یا زانو به سمت داخل همراه باشد، نیازمند پیگیری است. در حقیقت، صافیِ ساده کفپا در سنین ۵ تا ۶ سالگی، بخشی از روند تکامل اسکلتی است که با فعالیت بدنی به سمت اصلاح پیش میرود؛ در مقابل، عدم توجه به تحرکِ کودک میتواند موجب عدم شکلگیری زوایای مفصلیِ نرمال شده و این اختلالات را در فرد تثبیت کند.
وی بهرهگیری از فعالیت بدنی و بهویژه تمرینات ورزشی و اصلاحی را یکی از مهمترین اقدامات ما برای پیشگیری و درمان ناهنجاریهای قامتی دانست و اظهار کرد: در گام نخست، توصیه میشود که کودکان صرفاً به فعالیت بدنی تشویق شوند؛ فعالیتی که مبتنی بر علاقه آنها باشد. والدین میتوانند فرزندان خود را در رشتههای ورزشی مختلف محک بزنند تا با شناسایی علاقه و انگیزه کودک، تداوم فعالیت او تضمین شود.
هامونگرد در این خصوص اضافه کرد: نکته حائز اهمیت این است که انجام تمرینات اصلاحی هدفمند برای کودکان زیر ۸ یا ۹ سال، به دلیل عدم توانایی آنها در تبعیت از دستورات ورزشی، دشوار است؛ بنابراین بهتر است تا سنین ۷ یا ۸ سالگی، فعالیت کودک صرفاً بر مبنای بازیهای حرکتی باشد. خوشبختانه امروزه متخصصین حرکات اصلاحی با طراحی «بازیهای اصلاحی»، شرایطی را فراهم کردهاند که کودک همزمان با بازی، بهطور غیرمستقیم به اصلاح ناهنجاریهای قامتی خود بپردازد.
این متخصص آسیبشناسی ورزشی تصریح کرد: پس از رسیدن کودک به سن ۹ سالگی، میتوان تمرینات اصلاحی را به صورت هدفمند و ساختارمند اجرا کرد تا اختلالات قامتی بدون نیاز به مداخلات تهاجمی و صرفاً با ورزش اصلاح شوند. البته این پکیج درمانی محدود به ورزش نیست؛ متخصصین در کنار تمرینات، به فرد آموزش میدهند که چگونه بهصورت صحیح بنشیند، بایستد و راه برود؛ مجموعهای که در کنار یکدیگر، مانع از بروز دردهای مزمن و ناهنجاریهای حرکتی در آینده میشود.
مجموعهای از تمرینات متنوع برای کودکان توصیه میشود که هرکدام هدف ویژهای را دنبال میکنند؛ از جمله تمرینات مقاومتی که در آن کودک وزن بدن خود را در برابر نیروی جاذبه کنترل میکند (مانند وضعیت شنا، حرکت چهار دست و پا و اسکات)، تمرینات تعادلی (مانند حفظ تعادل روی یک پا)، و همچنین تمرینات کششی که باعث افزایش انعطافپذیری ستون فقرات و عضلات پشت ران میشوند. علاوه بر این، تمرینات هوازی که با دویدن و افزایش ضربان قلب همراه هستند، به ارتقای ظرفیت قلبی-تنفسی کودکان کمک میکنند و در نهایت، گنجاندن تمرینات جهشی و پرشی در این برنامه، در مجموع یک بسته تمرینی کامل و جامع برای سلامت و رشد بهینه کودکان فراهم میآورد.
وی با بیان اینکه یکی از عوامل بسیار مهم در افزایش تحرک و فعالیت بدنی کودکان، الگوی رفتاری والدین است گفت: همانطور که میدانیم کودکان به اقتضای سن خود همواره در حال الگوگیری از محیط اطراف هستند. زمانی که کودک مشاهده میکند پدر و مادرش سبک زندگی فعال و پرتحرکی دارند، بهطور طبیعی به انجام فعالیت بدنی و ورزش ترغیب میشود؛ زیرا والدین نخستین و مهمترین الگوهای رفتاری در زندگی کودک محسوب میشوند.
این کارشناس حرکات اصلاحی افزود: در کنار این موضوع، والدین میتوانند با شناسایی علایق فرزند خود، او را در کلاسها یا مراکز بازی و فعالیتهای ورزشی ثبتنام کنند. حضور در این فضاها و برقراری ارتباط با همسنوسالان، انگیزه کودک را برای مشارکت در فعالیتهای بدنی منظم افزایش میدهد.
وی درپایان یادآور شد: از نظر میزان فعالیت بدنی نیز توصیه میشود کودکان حداقل سه تا چهار روز در هفته و هر بار حدود ۷۵ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط داشته باشند. با این حال باید توجه داشت که همانطور که کمتحرکی میتواند برای سلامت کودک مضر باشد، فعالیت بدنی بیش از حد نیز ممکن است آسیبزا باشد. به همین دلیل لازم است والدین به میزان فشار و شدت تمرینات ورزشی توجه داشته باشند و آن را بهدرستی مدیریت کنند تا کودک دچار آسیبهای عضلانی یا اسکلتی ناشی از تمرین بیش از حد نشود.
منبع: ایسنا
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.