حجتالاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در گفتوگو با برنامه رهنما شبکه یک سیما، به تشریح نخستین مواجهه خود با مقام معظم رهبری در دوران دفاع مقدس پرداخت و از ویژگیهای برجسته شخصیتی ایشان در آن برهه حساس تاریخی یاد کرد.
به گزارش بهداشت نیوز در ابتدای این برنامه که با حضور میهمان ویژه پخش زنده شد، مجری با اشاره به سوابق علمی، فرهنگی و حوزوی-دانشگاهی حجتالاسلام خسروپناه، از وی به عنوان یکی از چهرههای متفکر و از فعالان عرصه اندیشه اسلامی یاد کرد و پرسش نخست را به نخستین دیدار و مواجهه ایشان با آیتالله خامنهای اختصاص داد.
حجتالاسلام خسروپناه در پاسخ به این پرسش، با تفکیک میان دیدار عمومی و دیدار خصوصی، نخستین مواجهه عمومی خود با رهبر انقلاب را به دوران دفاع مقدس و حدود سال ۱۳۶۰ بازگرداند و گفت: در آن ایام، ایشان به عنوان نماینده امام راحل در شورای دفاع، حضور مستمری در جبهههای جنگ داشتند و مرتباً به دزفول سفر میکردند.
وی با توصیف صحنههای آن دوران افزود: ایشان معمولاً با لباس نظامی و ارتشی در مناطق عملیاتی حاضر میشدند و گاهی کلت به کمر یا اسلحه به دست دیده میشدند؛ این در حالی بود که هنوز عملیاتهای بزرگی مانند طریقالقدس، فتحالمبین و بیتالمقدس انجام نشده بود و شرایط جبههها بسیار حساس بود.
تدبیر سیاسی در مسجد جامع دزفول؛ وقتی رهبر شهید مجلس را به بنیصدر واگذار کرد
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به سخنرانی آیتالله خامنهای در مسجد جامع دزفول، به روایت صحنهای ماندگار از هوشمندی و تدبیر ایشان پرداخت و گفت: در میانه سخنرانی، آقای بنیصدر (رئیسجمهور وقت) عامدانه وارد مسجد شدند تا احتمالاً فضای جلسه را تحت تأثیر قرار دهند؛ اما ایشان با زیرکی و درایت، پشت تریبون فرمودند: حالا که آقای رئیسجمهور تشریف آوردهاند، من بحثم را جمعبندی میکنم و تمام میکنم.
استاد خسروپناه این رفتار را نمونهای از مدیریت هوشمندانه و پرهیز از حاشیه در شرایط پیچیده سیاسی آن دوران دانست و تأکید کرد: این تدبیر، هم فضای جلسه را حفظ کرد و هم نشاندهنده عمق نگاه سیاسی و انقلابی ایشان بود.
تلفیق لباس روحانیت و نظامی؛ نمادی از پیوند حوزه و جبهه
این استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، به استحضار امام خمینی(ره) از نحوه پوشش آیتالله خامنهای در جبههها اشاره کرد و گفت: ایشان گاهی برای اقامه نماز جمعه تهران، با همان لباس نظامی از خوزستان پرواز میکردند و قبا و عمامه را بر روی لباس رزم میپوشیدند؛ این سبک پوشش که ترکیبی از لباس روحانیت و نظامی بود، مورد توجه و پسند امام راحل قرار گرفت، چرا که نمادی از پیوند عمیق حوزه علمیه با جبهه و دفاع از آرمانهای انقلاب بود.
وی با بیان اینکه در آن ایام چندین بار توفیق حضور در محافلی که ایشان در دزفول یا مناطق جنگی برگزار میکردند را داشته است، خاطرنشان کرد: مشاهده مستمر ایشان در خط مقدم، همراه با مردم و رزمندگان، تأثیری عمیق در شکلگیری باور ما به عمق تعهد و مسئولیتپذیری ایشان نسبت به آرمانهای انقلاب و کشور داشت.
استاد خسروپناه در ادامه گفتوگوی خود با برنامه رهنما، به تشریح نخستین دیدار خصوصی خود با آیتالله خامنهای پرداخت و خاطراتی از تعاملات علمی و فرهنگی خود با دانشگاهها و دانشجویان در دهههای ۷۰ و ۸۰ شمسی را بازگو کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به فعالیتهای گسترده علمی خود در آن برهه، گفت: از اواسط دهه ۷۰، مرتباً به دانشگاههای تهران از جمله دانشگاه تهران، علامه طباطبایی و شهید بهشتی دعوت میشدم؛ هم برای سخنرانی و هم برای شرکت در مناظرههای علمی.
وی به برخی از این مناظرهها اشاره کرد و افزود: از جمله گفتوگوهای آن دوران، مناظره با مرحوم اعظم طالقانی درباره مسائل مرتبط با زنان و جمعیت، و همچنین مناظره با مرحوم عزتالله صحابی در دانشگاه تهران بود که در فضای آزاداندیشی آن ایام برگزار میشد. طبیعتاً ما به عنوان نسل جوانتر، در حکم فرزند یا نوه آن بزرگان بودیم و این تعاملات، فضایی پویا برای تبادل اندیشه ایجاد کرده بود.
ورود به عرصه کلام جدید و پاسخ به شبهات دانشجویی
استاد خسروپناه با بیان اینکه در آن سالها مباحث کلام جدید در دانشگاهها مطرح شده بود، خاطرنشان کرد: ما به شبهات کلامی جدید میپرداختیم و تلاش میکردیم پاسخهای علمی و مستدل ارائه دهیم. در همین راستا، برخی نهادهای قضایی و غیرقضایی از ما دعوت میکردند که مسئولیتهای اجرایی بپذیریم، اما من بیشتر احساس میکردم مأموریت اصلیام همان کار علمی، فرهنگی، تدریس و گفتوگو با دانشجویان است.
وی در روایتی جذاب از تعامل خود با دانشجویان دانشگاه شریف، به تماسی از سوی شهید مجید احمدیروشن اشاره کرد و گفت: روزی جوانی به من زنگ زد و گفت: آقای خسروپناه، ما شبهاتی در حوزه کلام جدید داریم و میخواهیم شما بیایید و به این شبهات پاسخ دهید. من گفتم فرصت ندارم و درگیر مباحث مختلفی در قم و تهران هستم. ایشان خداحافظی کردند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: چند وقت بعد، همان فرد غروبهنگام دوباره تماس گرفت و گفت: آدرس منزل شما کجاست؟ میخواهم بیایم. آدرس دادم و ایشان تشریف آوردند. وقتی پرسیدم شما کجا درس میخوانید، گفتند: من از دانشجویان دانشگاه شریفم. بعد که رفتند، متوجه شدم ایشان شهید احمدیروشن بودند.
وی افزود: شهید احمدیروشن بعداً گفتند: من آمدم اتمام حجت کنم؛ اگر قبول کردید که هیچ، اگر نه، سر پل صراط جلوتون میگیریم! خلاصه پذیرفتیم و حدود ۱۳ تا ۱۴ جلسه در دانشگاه شریف برگزار کردیم. ایشان این جلسات را پیادهسازی میکردند و حتی سایتی برای انتشار مباحث راهاندازی کرده بودند.
نامه مشورتی به رهبر انقلاب؛ تکلیفم چیست؟
حجتالاسلام خسروپناه در ادامه، به نقطه عطف این روایت اشاره کرد و گفت: در همان ایام، مرکزی با عنوان مرکز مطالعات و پژوهشهای حوزه علمیه در قم راهاندازی کرده بودیم که به شبهات کلامی و فکری پاسخ میداد. در هفته پژوهش، نمایشگاهی در قم برگزار شده بود و حضرت آقا برای بازدید تشریف آورده بودند. من آنجا توفیق زیارت ایشان را پیدا کردم و ایشان اظهار محبتی داشتند.
وی افزود: در همان دیدار، عرض کردم: یک مشورتی با شما دارم. رهبر انقلاب فرمودند: مشورت را مکتوب بنویسید تا من ببینم." من هم نامهای سه-چهار صفحهای نوشتم و وضعیت خودم را توضیح دادم؛ اینکه کارهای علمیمان در حوزه فقه، اصول، فلسفه و کلام چیست، جلسات با دانشجویان چگونه است و اینکه برخی پیشنهاد مسئولیتهای اجرایی به من میدهند. پرسیدم: "تکلیفم چیست؟ شما به عنوان رهبر انقلاب، اشراف به امور و نیازهای کشور دارید؛ چه دستوری میدهید؟
استاد خسروپناه با توصیف لحظات پس از ارسال نامه، گفت: تقریباً یک ماه گذشت و سپس از دفتر مقام معظم رهبری تماس گرفتند که برای دیدار به بیت تشریف بیاورید. وقت تعیین شد و من خدمت رسیدم. این اولین دیدار کاملاً خصوصی و دو نفره من با حضرت آقا بود.
وی با اشاره به نکتهای ظریف از سیره اخلاقی رهبر انقلاب، خاطرنشان کرد: قبل از ورود من، حضرت آقا به فرزندشان، فرموده بودند: ممکن است ایشان زودتر بیاید؛ شما بروید استقبال کنید تا تنها نماند. این نشاندهنده دقت نظر و لطافت اخلاقی ایشان است. ما زودتر رفتیم و آقازاده منتظر ما بودند؛ در اتاقی نشستیم، پذیرایی شدیم و چای آوردند تا زمان مقرر فرا برسد.
پاسخ رهبر انقلاب: مهمترین وظیفه شما، کار علمی و فرهنگی است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به پاسخ آیتالله خامنهای به نامه مشورتی خود، گفت: حضرت آقا پس از تأمل در نامه، فرمودند: خلأ متفکرانی که قبلاً در دانشگاه رفتوآمد داشتند و جلسه برگزار میکردند، باید پر شود و شما همین کار را ادامه دهید؛ اما یک پایتان در قم باشد و یک پایتان در تهران.
وی افزود: ایشان تأکید کردند که تهران بهعنوان نماد، پشت درهای بسته نیست؛ بلکه مناظرهها، کرسیهای آزاداندیشی، جلسات دانشجویی و پرسشوپاسخها بسیار مهم است و باید ادامه یابد.
استاد خسروپناه با برشمردن محورهای اصلی رهنمودهای رهبر انقلاب در آن جلسه خصوصی، به موضوع فلسفههای مضاف اشاره کرد و گفت: حضرت آقا فرمودند یکی از کارهای مهمی که امثال شما باید انجام دهند، بحث فلسفههای مضاف است؛ یعنی فلسفه باید کاربست خود را در مسائل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی پیدا کند.
وی با تأکید بر جایگاه علوم عقلی در ایران اسلامی خاطرنشان کرد: خوشبختانه در جوامع شیعی و بهویژه در ایران، علوم عقلی رشد بسیار خوبی داشته است. از گذشته نیز دانشمندان و متفکران بزرگ عقلی در کشور ما حضور داشتهاند که آثارشان باقی است. ما از لحاظ فلسفه قوی هستیم و فلسفه اسلامی از فلسفه غربی قویتر، ریشهدارتر و دارای استحکام بیشتری است؛ اما بایستی امتداد آن در زندگی محسوس باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: قضاوت فلسفه ما درباره حکومت، مسائل اجتماعی، اقتصاد و عموم مسائل تمدنساز بایستی معلوم و روشن باشد. اینها کارهایی است که باید در زمینه علوم خاص اسلامی و علوم طبیعی انجام گیرد.
استاد خسروپناه در بخش دیگری از سخنان خود، به فضای صمیمی و عاطفی آن دیدار خصوصی اشاره کرد و گفت: در میانه جلسه، حضرت آقا با مهربانی پرسیدند: "چند تا فرزند دارید؟ دخترند یا پسر؟ اسمشان چیست؟ چند سالشان است؟" و اینگونه رابطهای بسیار خاص و عاطفی برقرار کردند.
وی با بیان اینکه این جلسه حدود یک ساعت به طول انجامید، افزود: ما از آن جلسه خاطرهای بسیار خوب داریم و پس از آن، بابی برای دیدارهای خصوصی بعدی باز شد.
درس بزرگ روایت: حکمرانی نخبگانی و جهتدهی شخصی
مجری برنامه با جمعبندی این بخش از روایت، تأکید کرد: نکته مهمی که از این خاطره میتوان استخراج کرد، این است که رهبر انقلاب میتوانستند صرفاً پاسخ مکتوبی به نامه شما بدهند، اما شخصاً جلسهای ترتیب دادند تا مستقیماً جهتدهی کنند. این پیام برای همه اهل علم، روحانیون گرانقدر و اساتید دانشگاه لازمالاتباع است که امروز نیز همچنان این خلأها را داریم.
استاد خسروپناه در تأیید این نکته افزود: امام شهید واقعاً یک حکمرانی نخبگانی داشتند؛ هر کس را در هر نقشی مؤثر میدیدند، شخصاً به او جهت میدادند و کاملاً موضوعات کاربردی و علوم کاربردی را دنبال میکردند.
وی به خاطرهای دیگر از دیدارهای جمعی با رهبر انقلاب اشاره کرد و گفت: یادم هست حدود سال ۱۳۸۴ یا ۱۳۸۵، شش-هفت نفر از اساتید فلسفه قم محضر حضرت آقا رسیدیم. قرار بود قبل از نماز ظهر و عصر که خدمت ایشان بودیم، صحبتهایی انجام شود. بعد از نماز، آقا فرمودند: "بنشینید و ادامه دهیم."
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در آن گفتوگوها، امام شهید بر کاربست فلسفه، کاربرد عرفان و فلسفه، و اینکه فلسفه باید وارد زندگی شود حتی "فلسفه برای کودکان"، تأکید ویژهای داشتند. ایشان به این مباحث بسیار مسلط بودند.
سیره علمی رهبر انقلاب: شاگردی بزرگان فلسفه و نقد اندیشه
خسروپناه با تشریح پیشینه علمی آیتالله خامنهای در حوزه فلسفه، گفت: امام شهید در مشهد، مباحث فلسفی را نزد مرحوم آیتالله میرزا جواد آقا تهرانی ـ که انسانی عارف و شخصیتی کمنظیر بود ـ فراگرفتند. ایشان فلسفه را درس میدادند و همزمان نقد هم میکردند؛ مثلاً اصالت وجود را قبول نداشتند.
وی افزود: برخی از آقایان نیز شاگرد آیتالله العظمی میلانی بودند که خودشان نیز فلسفه خوانده بودند، اما بیشتر در محضر ایشان به فقه و اصول میپرداختند. بعدها فردی به حضرت آقا گفته بود: "اگر میخواهید فلسفه بخوانید، پیش کسی بروید که فلسفه را باور دارد." به همین جهت، ایشان به قم مشرف شدند و نزد اساتیدی از جمله علامه طباطبایی(ره) به تحصیل فلسفه پرداختند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: سالها امام شهید شاگردی بزرگان فلسفه را کردند و با اساتیدی همچون دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی مباحثات فلسفی داشتند. ایشان جامعیتی کمنظیر داشتند؛ علاوه بر فقه، اصول، فلسفه و رجال، در تاریخ و ادبیات نیز مستحضر بودند.
فلسفه نباید در انتزاعیات بماند؛ ضرورت پیوند با عینیات
حجتالاسلام خسروپناه با اشاره به نکتهای ظریف که کمتر مورد توجه قرار میگیرد، گفت: نکته مهمی که شاید حتی کسانی که متمحض در فلسفهاند به آن کمتر توجه داشته باشند، ولی امام شهید بر آن تأکید داشتند، این بود که فلسفه در ساحت انتزاعیات نباید بماند. معمولاً خیلی خیال میکنند فلسفه یعنی معقولات و انتزاعیات فلسفی؛ اما امام شهید تأکید داشتند که فلسفه یک ساحتش انتزاعیات است و ساحت دیگرش، ربط و بست این انتزاعیات به عینیات و امور انضمامی است.
وی با اشاره به فعالیتهای پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در این حوزه، افزود: ما در گروه فلسفه پژوهشگاه، بحث "فلسفه برای کودکان" را آغاز کردیم و کتابی هم در این زمینه منتشر شد. امام شهید این موضوع را نیز پیگیری میکردند. همچنین فلسفه اخلاق و فلسفه علوم انسانی از دغدغههای ایشان بود.
تمایز بنیادین: چرا علوم انسانی اسلامی نه فیزیک اسلامی؟
استاد خسروپناه به تبیین دیدگاه رهبر انقلاب درباره علوم انسانی اسلامی پرداخت و گفت: همین علوم انسانی مدرن یا غربی که به هر حال اومانیستی است، مبانی فلسفی سکولار دارد. اگر ما به آن مبانی فلسفی توجه نداشته باشیم و مبانی فلسفه اسلامی را در علوم انسانی کاربست ندهیم، نهتنها علوم انسانی را نفهمیدهایم، بلکه نمیتوانیم گامی در جهت بومیسازی آن برداریم.
وی با تأکید بر دقتنظر مقام معظم رهبری در این موضوع خاطرنشان کرد: جالب است که در بحث علوم انسانی اسلامی، ایشان تعبیر "علوم انسانی اسلامی" را به کار میبرند، اما جایی ندیدیم بفرمایند "فیزیک اسلامی" یا "شیمی اسلامی". دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به رهنمودهای رهبر انقلاب درباره علوم توحیدی، گفت: حضرت آقا میفرمودند که باید علوم، توحیدی شود؛ یعنی این توحید کاربست پیدا کند و از "بینش" به "منش"، "نگرش" و "کنش" تبدیل گردد.
وی افزود: توحید نباید تنها در عبادت و نماز خلاصه شود؛ بلکه باید در سیاستگذاری، سیاست، اقتصاد، فرهنگ، اجرا و حکمرانی نیز نقش داشته باشد. این توحید عملی است؛ نه فقط اینکه نماز را برای خدا بخوانید، بلکه در همه شئون زندگی، هم فردی و هم اجتماعی، توحید حاکم باشد.
استاد خسروپناه این رویکرد را ادامه مکتب امام خمینی(ره) دانست و تأکید کرد: این دقیقاً امتداد همان اندیشهای است که امام راحل بر آن تأکید داشتند؛ اینکه اسلام دینی است برای همه ابعاد زندگی و توحید باید در تمام لایههای حیات بشری تجلی یابد.
سه اثر ماندگار؛ از نقد مدرنیته تا ترسیم منظومه فکری امامین انقلاب
مجری برنامه با اشاره به تألیفات ارزشمند حجتالاسلام خسروپناه، خاطرنشان کرد: جنابعالی در کنار تألیفات قابلتأمل در حوزههای مختلف، سه کتاب بسیار مهم دارید: نخست، مجموعه آثار در نقد مدرنیته؛ دوم، "منظومه فکری امام خمینی(ره)"؛ و سوم، "منظومه فکری آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای" که البته در زمان تألیف، امکان استفاده از عنوان "شهید" برای ایشان فراهم نبود. همچنین کتاب "منشور جمهوری اسلامی" نیز از دیگر آثار شاخص شماست.
وی با پیشنهاد گفتوگو درباره این آثار، پرسید: میخواهم از کتاب دوم، یعنی "منظومه فکری امام شهید" شروع کنیم. شما برای نگارش این دو منظومه، قطعاً تمام بیانات، جلسات خصوصی و مکتوبات را مطالعه و پژوهش کردهاید. بهعنوان نگارنده این دو اثر، کدام ویژگی را بیشتر از همه پافشاری میکنید و باید مورد توجه ویژه قرار گیرد؟
استاد خسروپناه در پاسخ، نخستین ویژگی برجسته را استمرار و تداوم دانست و گفت: منظومه فکری امام خامنهای، ادامه منظومه فکری امام خمینی(ره) است. کسی که این دو منظومه را مطالعه کند، چه از لحاظ نظام بینشی، چه منشی و چه نظام کنشی – یعنی باورها، جهانبینیها، مسائل اخلاقی، عرفانی، معنوی و مباحث اجتماعی و نظامات اجتماعی – هیچجا تعارض و چالشی نمیبیند.
وی افزود: هر جا که فرمایشات امام شهید را بررسی کنیم، میبینیم که ادامه فرمایشات امام راحل است؛ یک خط مستمر و استمراری کاملاً محسوس را احساس میکنیم.
اندیشه منظومهوار؛ ویژگی نادر متفکران تراز انقلاب
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی دومین ویژگی را منظومهوار بودن سخن دانست و توضیح داد: برخی علما و متخصصان، ممکن است در فقه، اصول، فلسفه یا مباحث پراکنده تخصص داشته باشند، اما نمیتوان از مباحث آنان یک نظام فکری منسجم استخراج کرد. شخصیتهایی که دارای نظام معرفتی و منظومه فکری باشند، اندکاند؛ مانند ابنسینا، فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و شیخ بهایی.
استاد خسروپناه تأکید کرد: امامین انقلاب نیز از جمله همین شخصیتهای نادر هستند که دارای منظومه فکری منسجماند و این خود ویژگی ممتازی است.
توحید؛ شمس المنظومه؛ از عرفان تا اجتماع
وی سومین ویژگی کلیدی را توحید بهعنوان دال مرکزی و شمس این دو منظومه فکری برشمرد و گفت: در هر دو منظومه، توحید محور اصلی است. امام خمینی(ره) تأکیدشان بر توحید عرفانی بود و حضرت امام شهید تأکیدشان بر توحید اجتماعی.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با ظرافت افزود: توحید اجتماعی، ادامه توحید عرفانی است؛ نه اینکه بگوییم امام فقط توحید عرفانی داشت و اجتماعی نبود، یا رهبر شهید فقط توحید اجتماعی داشت و عرفانی نبود. خیر؛ هر دو بزرگوار هم توحید عرفانی و هم توحید اجتماعی داشتند، اما امام راحل توحید عرفانی را تفصیلاً بسط میداد و رهبر انقلاب توحید اجتماعی را بیشتر مورد بحث قرار میدادند.
استاد خسروپناه با اشاره به کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن که مقام معظم رهبری پیش از انقلاب تدوین کردهاند، خاطرنشان کرد: در آن اثر نیز میبینیم که بحث از "ایمان" شروع میشود و محوریت ایمان، در واقع توحید است.
کلیدواژههای قرآنی؛ جهاد در گسترهای فراتر از میدان نبرد
وی چهارمین ویژگی مشترک را تأکید بر مفاهیم کلیدی قرآنی دانست و گفت: اصلاً مبنای کار منظومه فکری امامین انقلاب، قرآن کریم است. از جمله این کلیدواژهها، مفهوم "جهاد" است که در منظومه فکری امامین انقلاب جایگاه ویژهای دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشریح ابعاد این مفهوم افزود: جهاد در این منظومه، تنها به معنای جهاد فقهی، نظامی و دفاعی نیست؛ بلکه شامل جهاد تبیین، جهاد علمی، جهاد سازندگی، و حتی مفهوم گروههای جهادی میشود. شما هم در ادبیات امام خمینی(ره) و هم در ادبیات امام شهید میبینید که این مفهوم به گستردگی قرآنی آن به کار رفته است.
استاد خسروپناه پنجمین ویژگی را جایگاه مردم برشمرد و گفت: واقعاً مردمسالاری دینی و جایگاه مردم در این اندیشه، بسیار برجسته است. اینکه این اندیشه باید توسط مردم تحقق پیدا کند، از مشترکات اساسی هر دو منظومه فکری است.
وی تأکید کرد: امامین انقلاب همواره بر نقش آفرینی مردم، مشارکت عمومی و اینکه حکومت اسلامی بدون حضور و همراهی مردم معنا ندارد، تأکید داشتهاند.
استکبارستیزی؛ روح حاکم بر منظومه فکری انقلاب
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان این بخش، به ششمین ویژگی مشترک اشاره کرد و گفت: ویژگی دیگر، مسئله "استکبارستیزی" است. مبارزه با ظلم، نفی سلطهگری و ایستادگی در برابر نظام سلطه، از ارکان اساسی اندیشه امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری است که در تمام لایههای منظومه فکری ایشان جریان دارد.
استاد خسروپناه نتیجهگیری کرد: این شش ویژگی – استمرار، منظومهوار بودن، توحید محوری، کلیدواژههای قرآنی مانند جهاد، مردمسالاری دینی و استکبارستیزی – چارچوب اصلی منظومه فکری امامین انقلاب را تشکیل میدهد که امروز نیز میتواند نقشه راهی برای پژوهشگران، مدیران و فعالان عرصه فرهنگ و اندیشه باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با پاسخ به این پرسش که آیا استکبارستیزی و دشمنشناسی لزوماً در آمریکا خلاصه میشود؟، گفت: امامین انقلاب تأکید داشتند که بزرگترین دشمن و مستکبر، شیطان و نفس اماره است. همه چیز از اینجا شروع میشود؛ وقتی انسان خودبرتربینی، خودخواهی و اَنا در خودش احساس کند، این شیطان درونی تبدیل به استکباری میشود که در جامعه ظهور و بروز پیدا میکند.
وی افزود: ظهور بیرونی این استکبار در عالم سیاست، امروز در قالب آمریکا و رژیم صهیونیستی تجلی یافته است. اما با مطالعات گستردهای که امامین انقلاب – بهویژه امام شهید – داشتند، میدانستند که استکبار جهانی در طول تاریخ مصادیق مختلفی داشته است؛ یک زمانی هیتلر بود، یک زمان اسپانیا، ایتالیا، امپراتوری ژاپن و کشورهای مختلفی که مستکبر بودند.
استاد خسروپناه با اشاره به رویکرد قرآنی امامین انقلاب خاطرنشان کرد: قرآن کریم و به تبع آن، منظومه فکری امامین انقلاب که علیه استکبار سخن میگویند، در عرصه سیاست امروز مصداقش آمریکاست که متأسفانه با قلدری میخواهد به همه جا حکومت کند. الحمدالله الان در جنگ اخیر شاهد هستیم که چگونه زمینگیر و در گل گیر کرده است؛ و این به دلیل همان هدایتهایی است که امامین انقلاب تا پیش از این، آگاهی جامعه را ارتقا دادند و مردم انصافاً اصل موضوع را خوب گرفتند و پیروی کردند.
حکمرانی مردمی؛ علتالعلل اقتدار دفاعی ایران
وی با تأکید بر شایستگی ملت ایران، گفت: من بارها در این برنامه عرض کردهام که حقیقتاً شایسته چنین مردم عزتمندی، چنین رهبران فرهیختهای است. این تکمیل عنایات امامین انقلاب خیلی مهم است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تمایز نظریهپردازی و عملگرایی در اندیشه مقام معظم رهبری، افزود: در این دو منظومه فکری هم اشاره کردهام که برخی علما نظریه میدهند و بسیار خوب است؛ مثلاً امام شهید ما واقعاً نظریه فرهنگی داشت، در کنار غربیها نظریه فرهنگی ارائه داد. حضرت امام هم نظریه سیاسی داشت و امام شهید آن را ادامه داد.
استاد خسروپناه با تأکید بر جنبه عملیاتی اندیشه رهبر انقلاب گفت: اما امام شهید به نظریه بسنده نکردند؛ بلکه نظریه را به ساختار، سیاستگذاری، ساختارسازی و قانونگرایی تبدیل کردند و به صورت عینی و انضمامی درآوردند. لذا اگر الان میبینیم رزمندگان دلاور ما با استقامت و با پیشبینیهای بیست-سی سال اخیر، توانستهاند موشکها، پهپادها و سامانههای پدافندی را آماده کنند و این آمادگی جنگی شبانهروز را در چند ماه به نمایش بگذارند، این حاصل همان ساختار دفاعی و نظامی است که امامین انقلاب طراحی کرده بودند.
نقد روشنفکری دوگانه؛ مدح معلول و انکار علت
وی با انتقاد از برخی تحلیلهای روشنفکری، گفت: من تعجب میکنم از بعضی از این روشنفکران که الان در ایران یا آمریکا و جاهای دیگر هستند و حتی آنهایی که منصفترند، میگویند: "این رزمندهها خوب میجنگند، ایران را حفظ کردند و دفاع میکنند"؛ اما حاضر نیستند اشاره کنند که این حاصل حکمرانی امامین انقلاب بوده است. یعنی معلول را میبینند و مدحش میکنند، ولی علتش را حاضر نیستند اعتراف کنند.
استاد خسروپناه تأکید کرد: این دقیقاً حکمرانی نظامی-دفاعی و به تعبیر دقیقتر، "حکمرانی مردمی" بود که امامین انقلاب در مکتب سیاسی امام طراحی کردند؛ مکتبی که در آن هویت انسانی هم ارزشمند و دارای کرامت است و هم قدرتمند و کارساز.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشریح مفهوم مردمسالاری در اندیشه امام خمینی(ره)، گفت: نتیجه ارزشمندی و کرامت داشتن انسان این است که در اداره سرنوشت بشر و سرنوشت یک جامعه، آراء مردم باید نقش اساسی ایفا کند. لذا مردمسالاری در مکتب سیاسی امام بزرگوار ما که از متن اسلام گرفته شده است، مردمسالاری حقیقی است؛ شعار نیست، اغواگری ذهنهای مردم مثل مردمسالاری آمریکایی و امثال آن نیست.
وی افزود: این یک معنای حقیقی است؛ مردم با رأی خود، با اراده خود، با خواست خود و با ایمان خود راه را انتخاب میکنند و مسئولین خود را برمیگزینند.
تکمیل دو نکته درباره منظومههای فکری؛ از اقتصاد مقاومتی تا نظریه نظام انقلابی
استاد خسروپناه پیش از ورود به بحث مسئولیتهای فرهنگی، دو نکته تکمیلی درباره آثار پژوهشی خود ارائه داد و گفت: نکته اول اینکه کتاب "منظومه فکری امام شهید" مربوط به فرمایشات ایشان تا سال ۱۳۹۵ بود. آخرین بحث امام شهید در آن مقطع، "اقتصاد مقاومتی" بود که ما آن را در کتاب آوردیم؛ هرچند منظومه چهار-پنج سال قبل تمام شده بود، اما به دلیل تأخیر در انتشار، مباحث تا سال ۹۵ را پوشش دادیم.
وی ادامه داد: نکته دوم اینکه در سال ۱۳۹۷، امام شهید نظریه "نظام انقلابی" و "بیانیه گام دوم انقلاب" را مطرح کردند. ما هم در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ کتاب دیگری با عنوان "نظریه نظام انقلابی" نوشتیم که بر اساس فرمایشات امام شهید و با محوریت سه رکن اصلی "خودسازی، جامعهپردازی و تمدنسازی" تدوین شده است.
مجری برنامه با تقدیر از تلاشهای پژوهشی حجتالاسلام خسروپناه، گفت: ما در خصوص منظومه فکری رهبر شهید انقلاب و حتی امام راحل عظیمالشأن میتوانستیم ساعتها با شما گفتوگو کنیم، چرا که چنانچه فرمودید دو سال مستمر در حال تحقیق و پژوهش بودید و سپس تدوین و نگارش را انجام دادید که بسیار ارزشمند است.
وی با تغییر محور گفتوگو افزود: اما میخواهم از فرصت برنامه استفاده کنم و به حوزه مسئولیت شما بپردازم. جنابعالی در مقام دبیری شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار دارید. میخواهیم روایت مسئول اول فرهنگی و علمی کشور را بشنویم که مطالبات رهبر شهید انقلاب در این حوزه چطور بود؟ چگونه اساساً راهبری میکردند؟ چه توقعاتی داشتند؟ و از کجا شروع کنیم که اصلاً چطور شد جنابعالی به عنوان دبیر شورا انتخاب شدید؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به دستاوردهای این شورا در حوزه علم و فناوری، گفت: به برکت کارهایی که در حوزه علم و فناوری در شورای عالی انقلاب فرهنگی به بنده سپرده شد، ما تمام موضوعات مربوط به علم، فناوری و فرهنگ عمومی – از هوش مصنوعی و کوانتوم گرفته تا اسباببازی و مباحث مربوط به فرهنگ عمومی – را در ده جلد تدوین کردیم.
وی افزود: بر اساس این مباحث، اسناد و مصوبات شورا تدوین میشد و در صحن شورا به تصویب میرسید. انشاءالله در آینده نزدیک، این ۱۰ جلد کتاب تحت عنوان "منظومه علم و فرهنگ" یا "منظومه فکری آیتالله العظمی خامنهای و امام شهیدمان در حوزه علم و فرهنگ" منتشر خواهد شد که ادامه همان مباحث منظومه فکری است.
از موسسه حکمت و فلسفه تا دانشگاه آزاد؛ مسیر مسئولیتپذیری با اذن رهبری
استاد خسروپناه با بازگویی سیر مسئولیتهای خود، گفت: تشخیص بعضی از عزیزان این بود که ما در سال ۱۳۹۰ مسئولیت موسسه حکمت و فلسفه ایران را عهدهدار شویم. وقتی امام شهید مطلع شدند، خیلی برایشان جالب بود؛ چون طبق همان جلسه خصوصی که عرض کردم، بنا بود ما مسئولیتی نپذیریم و به کارهای علمی بپردازیم.
وی با اشاره به واکنش مقام معظم رهبری افزود: حضرت آقا با ابراز لطف و خرسندی فرمودند که این کار لازم است انجام شود و همیشه هم پیگیر بودند که مباحث فلسفی آنجا چطور پیش میرود؛ یعنی چقدر دغدغه نسبت به بنیانهای فکری و فرهنگی داشتند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: تقریباً هفت سال و نیم آنجا بودیم. بعد با تأکید خود ایشان و پیگیریهای شهید تهرانچی (رئیس وقت دانشگاه آزاد) و آقای دکتر ولایتی (رئیس هیئت امنای دانشگاه آزاد)، از آنجا به معاونت علوم انسانی و هنر دانشگاه آزاد اسلامی آمدیم و آن بخش را راهاندازی کردیم.
استاد خسروپناه با اشاره به اصل یک مرد، یک کار در کلام رهبر انقلاب گفت: ایشان اصرار داشتند که هر دو مسئولیت را داشته باشیم، اما من گفتم نه؛ "مردی و کاری" به تعبیر امام شهید که بارها تأکید داشتند. خلاصه آمدیم و علوم انسانی را سامان دادیم. حدود چهار سالی آنجا بودیم و در دانشگاه آزاد خدمت شهید طهرانچی کارهای خوبی در حوزههای تحول علوم انسانی و کرسیهای آزاداندیشی انجام شد.
فرآیند انتصاب به دبیری شورا؛ از پیشنهاد دولت شهید رئیسی تا تأیید مقام معظم رهبری
وی با تشریح چگونگی انتصاب خود به دبیری شورای عالی انقلاب فرهنگی، گفت: یک روز بعضی از دوستانی که در دولت شهید رئیسی بودند، سراغ ما آمدند و گفتند پیشنهاد این است که شما بیایید دبیر شورا بشوید. من نپذیرفتم؛ واقعش آن دو کار قبلی هم با رضایت حضرت آقا بود و درخواست کردم ما را معاف بدارند.
استاد خسروپناه ادامه داد: چند ماهی گذشت تا اینکه شهید رئیسی رضواناللهتعالیعلیه ما را صدا زدند و رفتیم خدمتشان. وقتی عرض کردم که اگر قرار باشد جایی بروم، نظر آقا برای من مهم است، ایشان فرمودند با مشورتهای مختلف – و ظاهراً یک تحقیق میدانی هم از فعالان فرهنگی کشور داشتند – نظرشان این است که حقیر این مسئولیت را داشته باشم.
وی با اشاره به جلسه شهید رئیسی با مقام معظم رهبری افزود: با این وجود، شهید رئیسی محضر حضرت آقا میرسند و لیستی هفتنفره را خدمتشان تقدیم میکنند. طبق گفتهای که شهید رئیسی به من داشتند، حضرت آقا فرموده بودند که نظرشان این است که شما این مسئولیت را بپذیرید. البته این انتصاب در یک جلسه خصوصی و اختصاصی نبود، ولی بعد از مسئولیت هم محضرشان میرسیدیم و جلسات متعددی داشتیم.
سه دغدغه اصلی رهبر انقلاب درباره شورای عالی انقلاب فرهنگی
مجری برنامه با تغییر محور گفتوگو پرسید: چه چیزی برای ایشان خیلی مهم بود در مقام شورای عالی انقلاب فرهنگی؟ چه مطالباتی از شما به عنوان دبیر شورا داشتند؟
استاد خسروپناه در پاسخ، سه دغدغه اصلی مقام معظم رهبری را برشمرد: دغدغه اول اینکه یک سند تحولی از قبل از حضور بنده، توسط زحمتکشان شورا – بهویژه آقای دکتر عاملی که دبیر شورا بودند و انصافاً زحمت زیادی کشیدند – نوشته شده بود. تأکید حضرت آقا این بود که این سند تحول حتماً اجرایی شود. قبلاً مثلاً کمیسیونهایی وجود داشت؛ تأکید شد که اینها تبدیل به ستاد شوند. چهار تا ستاد شکل گرفت و بعد ستاد پنجم به نام "ستاد سلامت" اضافه شد: ستاد علم و فناوری، ستاد فرهنگی-اجتماعی، ستاد زنان و ستاد سلامت.
وی ادامه داد: دغدغه دوم و توصیهای که به حقیر داشتند، این بود که دبیرخانه شورا چابکسازی شود. حضرت آقا با اینکه یک جمع چندصدنفره در دبیرخانه شورا باشد، موافق نبودند. لذا ما مجموعه دبیرخانه را چابک کردیم؛ خیلی از بخشها را به دستگاههای دیگر واگذار کردیم. مثلاً شورای توسعه قرآنی را به وزارت ارشاد، و هیئت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی را به فرهنگستان علوم واگذار کردیم. خلاصه بعد اجراییات را به دستگاههای مختلف سپردیم؛ این یکی از خواستههای آقا بود.
استاد خسروپناه بیان کرد: دغدغه سوم اینکه شورا قرارگاهی بشود. ما تلاش زیادی کردیم این اتفاق ولو در حد ۴۰ درصد محقق شود. موضوع دیگر، تأکید حضرت آقا بر هویت جمعی شورا بود. انصافاً برخی از اعضا – که اعضای شورا سه دستهاند: یک دسته بزرگان و مشایخی که سرشان شلوغ است و کارهای متعددی دارند...
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ترکیب اعضای این شورا، گفت: اعضای شورا را میتوان به سه دسته تقسیم کرد: دسته اول، بزرگان و مشایخی هستند که به دلیل مشغلههای فراوان، بهصورت موردی از نظرات و تجربیات ایشان استفاده میکردیم. دسته دوم، عدهای قلیل بودند که همراهی خوبی داشتند، اما گاهی تمایل به تکروی در ایشان بیشتر بود.
وی افزود: اما دسته سوم، جمع قابلتوجهی از اعضای شورا بودند که واقعاً دنبال هویت جمعی بودند و کارها با مشارکت و همافزایی پیش میرفت. ما هر هفته جلسات شورای معین و یک هفته در میان جلسات شورای عالی را برگزار میکردیم. حضرت آقا با وجود اینکه وقتشان خیلی کم است، اما پیگیر این فرآیندها بودند.
کرسیهای آزاداندیشی؛ از گلایه تا تحول
مجری برنامه با اشاره به تأکید ویژه رهبر انقلاب بر تشکیل کرسیهای آزاداندیشی، پرسید: حضرت عالی از زمامداران اولیه این عرصه بودید و بعدها که شاید جامعه به نوعی اشباعشدگی رسید، شما همچنان این پرچم را بالا نگه داشتید. در دوران مسئولیت شما به عنوان دبیر شورا، آیا گلایهای از عدم تشکیل کافی کرسیهای آزاداندیشی وجود داشت؟
استاد خسروپناه در پاسخ گفت: در دوره دبیری من، خیر؛ من نشنیدم که حضرت آقا گلایهای از کرسیهای آزاداندیشی داشته باشند. البته باید گفت که گلایههایی از قبل مطرح بود و به همین خاطر کرسیهای نظریهپردازی در مقطعی تحول خوبی پیدا کرد.
وی با اشاره به رهنمودهای مقام معظم رهبری در دوران مسئولیت خود افزود: در دوره دبیری ما، حضرت آقا چند موضوع را تأکید کردند که دنبال کنیم؛ مثلاً نقشه جامع علمی کشور باید بهروز میشد، سند بنیادین آموزشوپرورش نیاز به بازنگری داشت، و آییننامه ارتقای اعضای هیئت علمی نیز باید بهروز میشد. ایشان در سخنرانیهای عمومی و گاه خصوصی، این موارد را یادآوری میکردند و دفتر ایشان پیگیری میکرد که شورا این موضوعات را دنبال کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان خاطرهای جالب درباره آزادی بیان و نقد علمی، گفت: حدود هشت سال مسئولیت دبیرخانه کرسیهای نظریهپردازی در کشور را بر عهده داشتم. مسئولیت علمی با پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بود و امور اجرایی با بنده. به استانهای مختلف سفر میکردیم و با اساتید و دانشجویان جلسات متعددی برگزار میکردیم.
وی ادامه داد: یکبار جمعی از اساتید دانشگاه که نسبت به سیاستهای کلی جمعیت ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری نقد داشتند – از جمله پژوهشگاه جمعیت در کرمان و گروهی از اساتید در سیستانوبلوچستان – پرسیدند: "آیا ما مجاز هستیم کرسی نقد بگذاریم و این سیاستهای کلی را نقد کنیم؟"
استاد خسروپناه با تأکید بر پاسخ خود خاطرنشان کرد: گفتم: "بله، اشکال ندارد؛ اگر نقد علمی باشد و اخلاق و منطق رعایت شود، هیچ مشکلی نیست. حتی نهادهای امنیتی و قضایی هم حق دخالت ندارند." و واقعاً هم در آن هشت سال که بنده مسئول بودم و حدود ۵ هزار کرسی برگزار شد، هیچ دخالتی از سوی این نهادها صورت نگرفت.
وی افزود: آن سه مجموعه جداگانه آمدند و کرسی برگزار کردند؛ بعضی مدافعین دفاع کردند و منتقدین هم نقد کردند. ما مجموعه نقدها را جمعآوری و از طریق دفتر مقام معظم رهبری، خدمت ایشان ارسال کردیم. مطلع شدم که امام شهید این نقدها را مطالعه کردند و خیلی تشویق کردند که "چه کار ارزندهای! این روش را ادامه دهید؛ نقد، رشد میآورد و بالندگی میآورد."
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نگاه راهبردی رهبر انقلاب به نقد، گفت: ایشان نقد را ابزاری برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی و برونرفت از جمود فکری میدانستند. با اینکه سیاستها نقد شده بود، اما چون نقد علمی بود و دانشمندانی آن را مطرح کرده بودند، نهتنها ممانعتی نبود، بلکه مورد تشویق هم قرار گرفت.
شرط اساسی کرسیهای آزاداندیشی؛ تربیت انقلابیِ مسلط به استدلال
استاد خسروپناه با تأکید بر آداب و شرایط کرسیهای آزاداندیشی، گفت: امام شهید تأکید داشتند که انقلابی، مسلمان و ولایی باید آن قدرت استدلال را پیدا کند که بتواند در مقابل مخالفان قرار بگیرد و از مبانی خود دفاع کند. امروز این امکان فراهم است؛ جوانهایی که در عرصه دین فعالیت میکنند و تواناییهای فکری خوبی دارند، فراواناند.
وی افزود: البته کرسی آزاداندیشی آداب و ترتیبی دارد؛ عقلای مسئولین دستگاهها باید بنشینند و این آداب را تنظیم کنند تا بتوانند این کرسیها را درست هدایت و مدیریت کنند. این نکته بسیار مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
مجری برنامه در پرسش پایانی، با قدردانی از حجتالاسلام خسروپناه، پرسید: با همه تجربیاتی که در طول دوران مسئولیت، تدریس، تحصیل و مطالعاتتان داشتهاید، از نظر جنابعالی مهمترین میراثی که از رهبر شهید انقلاب برای آیندگان میتوانید یاد کنید، چیست؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأمل پاسخ داد: من معتقدم مهمترین میراث، "تمدنسازی نوین اسلامی" است. اصطلاح "تمدن نوین اسلامی" را امام شهید قبل از انقلاب در مشهد و در سخنرانیهایشان به کار بردند و همین تفکر را تا آخر عمر شریفشان دنبال کردند.
وی با ترسیم سیر تکامل این اندیشه افزود: امام شهید دغدغهاش تمدن نوین اسلامی بود. اعتقاد من این است که بذر تمدن نوین اسلامی را امام خمینی(ره) کاشت، و این بذر به یک نهال و درخت تنومند توسط امام شهید تبدیل شد.
آثار تمدنی؛ از ساختمان تا ایمان راسخ جوانان
استاد خسروپناه با اشاره به حملات دشمن به زیرساختهای علمی کشور، گفت: آثاری که الان میبینیم دشمن دانشگاههای ما، مراکز علمی و زیرساختهای فناوری را هدف قرار میدهد، نشان میدهد که ایشان میخواهند آثار تمدنی را از بین ببرند. اما فکر نمیکنم آثار تمدنی فقط همین ساختمانها یا ابزارها باشد.
وی تأکید کرد: آثار تمدنی، آن دانش و فناوری بومیشدهای است که شکل گرفته و آن ایمان راسخی است که جوانان ما دارند. یعنی شهید تهرانچی را شهید کردند، اما شهید تهرانچی صدها محقق و دانشمند تربیت کرد مثل خودش، گاه بهتر از خودش. شهید فخریزاده هم همینطور. همه این دانشمندان، رزمندگان، سرداران و امیران شهید ما، بهتر از خودشان را تربیت کردند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به فرمایشات مقام معظم رهبری درباره نسل جوان خاطرنشان کرد: امام شهید بارها میفرمودند: "این نسل دهه ۶۰ و ۷۰، بهتر از قبلیها هستند." این ایمان و باور، به نظر من مهمترین میراث تمدنسازی نوین اسلامی است.
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.