نداشتن تمرکز میتواند یکی از دلایل کندخوانی افراد باشد، اما این موضوع، همه مسئله نیست. تمرکز یکی از کنشهای ذهنی است که فرد با داشتن آن با آرامش و دقت بیشتری فعالیت میکند، بهویژه در برخی از فعالیتها که به تمرکز، دقت و آرامش بیشتری نیاز دارند. بنابراین بسیاری از دلایل نداشتن تمرکز را باید در کنشهای ذهنی جستوجو کرد.برای مثال، اگر دانشآموزی بیشفعالی داشته باشد، مجموعهای از عوامل است که دست به دست هم میدهد تا فرد نتواند تمرکز کند و دقت داشته باشد و کارش هم از کیفیت لازم برخوردار نخواهد بود. اما در مورد کسانی که سرعت پایینی در یادگیری دارند باید این نکته را متذکر شد که ما معمولاً این جمله را از آنان میشنویم که میگویند: «من درس را عمیق میخوانم. یک بار و با سرعت پایین اما با دقت». این افراد بر این تصورند که تندخوانها، دروس را به تندی، ولی سطحی میخوانند، بنابراین اینگونه نیست که افراد کندخوان مشکل دارند؛ چراکه تحقیقات نشان داده، افرادی که با سرعت پایینی درس میخوانند، وسواس یادگیری دارند و این وسواس موجب میشود که فرد روی تکتک کلمات، جملات و ترکیببندی آنها توقف داشته باشد و یک مطلب را دوباره و بار دیگر بخواند. همین وسواس موجب نداشتن تمرکز فرد شده و سرعت او را کم میکند. همین تحقیقات نشان داده، افرادی که وسواس یادگیری دارند، اعتماد بهنفس پایینی هم دارند و فکر میکنند، میزان درس خواندنشان کافی نیست و باید درسهایشان را چند بار بخوانند. به علاوه، از آنجا که این افراد تأکید بسیاری زیادی بر حفظ کردن تمام مطالب و دروس دارند، نمیخواهند حتی یک کلمه را جا بیندازند و نمیتوانند خود را در مورد اندوختههای ذهنیشان راضی کنند. این در حالی است که ما در روانشناسی تربیتی و یادگیری، بحث توالی تفکر را داریم، یعنی بدانیم آنچه در ابتدای متن خواندهایم با آنچه در میانه و اواخر آن خواندهایم در چه مواردی اشتراک دارد و در چه مواردی، اختلاف، تا بتوانیم با کنار هم قرار دادن این مطالب، به اطلاعاتی که داریم، نظم ببخشیم و بتوانیم دانستنیهایمان را به یکدیگر مربوط کنیم. به این ترتیب موضوعاتی که مشابه یکدیگرند، به هم پیوند میخورند و اگر این شیوه را چند بار تکرار و تمرین کنیم، سرعت یادگیری ما بالا میرود و بیشتر میشود.
راهکار دوم آن است که اطلاعات خود را طبقهبندی کنیم؛ موضوعاتی که قابل تقسیم به چند دسته یا گروه هستند، از یکدیگر جدا کنیم و مطالب مرتبط را در دسته و گروه خود قرار دهیم تا به یاد سپردن دروس، راحتتر باشد.
راهکار سوم برای یادگیری بیشتر و بهتر آن است که در هنگام خواندن، از مطالب یادداشت برداریم.از سرفصلها و مطالب مهم با نگارش و شیوه خود یادداشت برداریم تا بتوانیم نکات مهمتر را بازخوانی کنیم. این راه به افراد کمک میکند تا زمانیکه تمرکزشان را از دست میدهند، سریعتر بتوانند مطالب را به یاد بیاورند.
کار دیگری که برای یاد گرفتن کتابهای مفهومی با حجم بالا میتواند راهگشا باشد، مرور، بحث و بررسی مطالب با دیگران است؛ کاری که به تمرکز افراد هم کمک میکند. از سوی دیگر، هیچگاه نباید به دانشآموزان و بهویژه کودکان با زبان منفی و توبیخ صحبت کرد و به آنها برچسب زد. بسیاری از والدین هستند که به راحتی به فرزندانشان میگویند «تو نمیفهمی»، «تو هوش و حواس نداری» و عبارات و جملاتی از این دست. دانشآموز با شنیدن این جملات، به سادگی میپذیرد که حواسپرت است و این باور به ذهنش رسوخ پیدا میکند، در حالیکه اصلاً اینطور نیست و دانشآموز هم هوش خوبی دارد و هم زود یاد میگیرد. این ما هستیم که باید با گفتن جملاتی نظیر اینکه «من مطمئن هستم تو بچه باهوشی هستی یا اگر تلاش کنی، موفق میشوی یا اگر چند بار بخوانی، یاد میگیری» به او این انگیزه را بدهیم که تلاش کند و با آرامش و تمرین بیشتر به درسش مسلط شود.
همچنین ممکن است یادگیری کُند افراد به این مسئله هم بازگردد که روشهای آموزش، به اندازه کافی بهروز نباشد یا معلم، شناخت کافی از فرد نداشته باشد یا از وسائل کمک آموزشی مناسب و جذاب استفاده نکند. همه این عوامل موجب میشود فرد نتواند به اندازه کافی دقت کند، تمرکز داشته یا حتی به یادگیری تمایل داشته باشد؛ بنابراین اگر موقعیتهای یادگیری طوری باشد که عوامل منفی و بازدارنده در آنها حداقل شود یا از بین برود و عوامل مثبت، تقویت و نیازهای روحی و روانی فرد برآورده شوند، فقدان تمرکز از بین رفته و سرعت یادگیری بالا میرود.
دکتر فرخنده مفیدی روانشناس - سپیده دانایی