به گزارش بهداشت نیوز، در چنین شرایطی، سکوت خانه و کاهش ارتباطات روزمره میتواند احساس تنهایی، بیهدفی و دلتنگی را در والدین تشدید کند؛ وضعیتی که در روانشناسی از آن با عنوان سندروم آشیانه خالی یاد میشود. در این میان، تغییر شکل خانهها و محدود شدن ارتباطات همسایگی نیز میتواند شرایط زندگی والدینی را که فرزندانشان از خانه جدا شدهاند، دشوارتر کند.
در گذشته، رفتوآمد اقوام، همسایهها و اعضای خانواده تا حدی خلأ ناشی از نبود فرزندان را پر میکرد، اما امروز در بسیاری از مجتمعهای آپارتمانی، حتی ارتباط میان همسایگان هم به حداقل رسیده است. به این ترتیب، ممکن است والدینی که فرزندانشان را راهی زندگی مستقل کردهاند، نه تنها با خلوت شدن خانه، بلکه با کاهش ارتباطات اجتماعی در محیط زندگی خود نیز روبهرو شوند؛ مسئلهای که ضرورت توجه به تنهایی سالمندان و والدین در برنامهریزیهای اجتماعی و شهری را دوچندان میکند.
یک روانشناس، رواندرمانگر و روانکاو، در گفتوگو با خبرنگار ایسنا با اشاره به تغییر الگوی زندگی خانوادهها و تأثیر مستقل شدن فرزندان بر وضعیت روحی والدین اظهار کرد: بزرگ شدن فرزندان و جدا شدن تدریجی آنها از خانواده، بخشی طبیعی از چرخه زندگی است، اما این تغییر برای برخی والدین میتواند با احساس تنهایی، دلتنگی، بیهدفی و کاهش انگیزه همراه باشد.
محمدرضا ابراهیمی، با بیان اینکه تغییر سبک زندگی و شکل خانوادهها میتواند تجربه تنهایی والدین را تحت تأثیر قرار دهد، افزود: خانوادهها در طول سالهای مختلف زندگی، بخش زیادی از وقت و انرژی خود را صرف تربیت، مراقبت و تأمین نیازهای فرزندان میکنند. در بسیاری از خانوادهها، برنامه روزانه والدین از آماده کردن صبحانه و رسیدگی به امور تحصیلی گرفته تا پیگیری فعالیتهای روزانه و دورهم جمع شدن اعضای خانواده بر اساس حضور فرزندان شکل میگیرد.
این متخصص روانشناسی ادامه داد: طبیعی است وقتی فرزندان به دلیل تحصیل، اشتغال، ازدواج یا مهاجرت از خانه جدا میشوند، شرایط زندگی والدین نیز تغییر کند. خانهای که پیش از این محل رفتوآمد و گفتوگو بوده، آرامتر میشود و مسئولیتهایی که سالها بخش مهمی از زندگی والدین را تشکیل میداد، کاهش پیدا میکند.
ابراهیمی با اشاره به اینکه تجربه تنهایی در خانوادههای امروزی میتواند ابعاد متفاوتی داشته باشد، گفت: در گذشته در بسیاری از خانوادهها، ارتباطات خانوادگی گستردهتر بود و رفتوآمد میان اعضای خانواده و نسلهای مختلف بیشتر انجام میشد، اما امروز با تغییر شرایط زندگی، مستقل شدن فرزندان و فاصله گرفتن محل سکونت اعضای خانواده، شکل ارتباطات نیز تغییر کرده است.
در شرایطی که خانوادهها در آپارتمانهای کوچکتر زندگی میکنند و فرزندان نیز برای ساختن زندگی مستقل از خانه والدین خارج میشوند، ممکن است برخی پدران و مادران با فضای متفاوتی روبهرو شوند. البته آپارتماننشینی به خودی خود به معنای تنهایی نیست، اما کاهش ارتباطات خانوادگی و اجتماعی در کنار جدا شدن فرزندان میتواند احساس انزوا را در برخی والدین افزایش دهد.
این رواندرمانگر با بیان اینکه سندروم آشیانه خالی بیشتر در دوران میانسالی و گاهی در سالهای ورود به سالمندی تجربه میشود، تصریح کرد: شدت این وضعیت به عوامل مختلفی از جمله ویژگیهای شخصیتی، شرایط خانوادگی، کیفیت روابط زوجین، میزان حمایت اجتماعی و نوع رابطه والدین با فرزندان بستگی دارد.
وی با اشاره به تأثیر مستقل شدن فرزندان بر هویت و نقش والدین اظهار کرد: در برخی خانوادهها، به ویژه خانوادههایی که یکی از والدین سالهای طولانی بخش عمده وقت خود را صرف مراقبت از فرزندان کرده است، جدا شدن آنها میتواند تغییر بزرگی در احساس هویت و نقش فرد ایجاد کند.
ابراهیمی ادامه داد: برای مثال، مادری که سالها برنامه زندگی خود را بر اساس نیازهای فرزندان تنظیم کرده، ممکن است پس از مستقل شدن آنها با این پرسش روبهرو شود که اکنون باید وقت و انرژی خود را صرف چه فعالیتی کند. در چنین شرایطی ممکن است فرد احساس کند دیگر مانند گذشته مورد نیاز نیست یا نقش مهمی در زندگی اعضای خانواده ندارد.
این احساس گاهی با کاهش اعتماد به نفس، بیحوصلگی، دلتنگی و حتی نارضایتی از شرایط زندگی همراه میشود. البته نباید تصور کرد که همه والدین پس از خروج فرزندان از خانه دچار افسردگی میشوند؛ این تجربه در افراد مختلف متفاوت است و به شرایط روانی و اجتماعی آنها بستگی دارد.
این روانشناس با اشاره به اینکه تغییرات مشابه ممکن است پس از تعطیلات نوروز یا پایان دیدارهای خانوادگی نیز اتفاق بیفتد، گفت: گاهی خانوادهها در ایام تعطیلات و مناسبتها برای مدتی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و خانه دوباره شلوغ و پررفتوآمد میشود، اما پس از بازگشت فرزندان به محل زندگی یا کار خود، والدین دوباره با سکوت خانه روبهرو میشوند. این تغییر ناگهانی میتواند احساس دلتنگی و تنهایی را در برخی افراد تشدید کند؛ بهخصوص والدینی که بخش زیادی از ارتباطات و فعالیتهای روزمره آنها به حضور فرزندان وابسته بوده است.
ابراهیمی با تأکید بر ضرورت توجه به تفاوت میان واکنش طبیعی به تغییر شرایط زندگی و اختلالات روانشناختی اظهار کرد: دلتنگی و ناراحتی پس از مستقل شدن فرزندان لزوماً به معنای ابتلای فرد به یک اختلال روانی نیست. بسیاری از افراد پس از مدتی با شرایط جدید سازگار میشوند و میتوانند برنامههای تازهای برای زندگی خود تعریف کنند. با این حال، اگر احساس غم و بیانگیزگی طولانی شود و عملکرد روزمره فرد را تحت تأثیر قرار دهد، باید وضعیت او از نظر احتمال ابتلا به افسردگی یا اختلال سازگاری بررسی شود.
این رواندرمانگر توضیح داد: در اختلال سازگاری، فرد در واکنش به یک تغییر یا فشار روانی مشخص، مانند جدایی فرزندان از خانه، دچار ناراحتی قابل توجهی میشود که ممکن است در روابط اجتماعی، فعالیتهای روزانه و کیفیت زندگی او اختلال ایجاد کند.
وی خاطرنشان کرد: تشخیص اختلال سازگاری یا افسردگی باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود. صرف اینکه فرد پس از رفتن فرزندان احساس تنهایی میکند، برای تشخیص بیماری کافی نیست. مدت زمان علائم، شدت آنها، شرایط زندگی فرد و تأثیری که بر فعالیتهای روزمره او دارند، از جمله مواردی هستند که در ارزیابی روانشناختی اهمیت دارند.
این متخصص روانشناسی در ادامه با اشاره به اهمیت توجه خانوادهها به تغییرات رفتاری و شناختی والدین گفت: افسردگی در دوران میانسالی و سالمندی همیشه به شکل غمگینی آشکار بروز نمیکند. گاهی فرد بیشتر از احساس غم، از خستگی، بیحوصلگی، کاهش تمرکز، اختلال خواب و نداشتن انگیزه برای انجام فعالیتهای روزمره شکایت دارد.
ابراهیمی افزود: در برخی موارد، افسردگی میتواند عملکرد حافظه و تمرکز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. فرد ممکن است در به خاطر سپردن مطالب، یادآوری نامها، پیدا کردن وسایل یا دنبال کردن گفتوگوها با مشکل روبهرو شود. همچنین ممکن است پاسخهای کندتری داشته باشد یا تمایل کمتری به حضور در جمعهای خانوادگی و دوستانه نشان دهد.
وی ادامه داد: گاهی خانوادهها با مشاهده این نشانهها تصور میکنند فرد به بیماریهایی مانند آلزایمر یا سایر انواع زوال شناختی مبتلا شده است، در حالی که بخشی از این مشکلات ممکن است با افسردگی و اختلالات خلقی ارتباط داشته باشد. در اصطلاح پزشکی از این وضعیت گاهی با عنوان دمانس کاذب یاد میشود؛ اصطلاحی که برای توصیف مشکلات شناختی ناشی از اختلالات روانپزشکی، به ویژه افسردگی، به کار میرود.
این رواندرمانگر با تأکید بر نقش فرزندان در کاهش احساس تنهایی والدین اظهار کرد: مستقل شدن فرزندان به معنای پایان مسئولیت عاطفی آنها در برابر خانواده نیست. اگرچه فرزندان باید فرصت داشته باشند زندگی مستقل خود را شکل دهند، اما حفظ ارتباط با والدین نیز اهمیت زیادی دارد.
وی افزود: تماس تلفنی، گفتوگوی روزانه یا هفتگی، اطلاع دادن از اتفاقات زندگی و اختصاص زمانی برای دیدارهای خانوادگی میتواند به والدین احساس تعلق و ارتباط بدهد. البته کیفیت ارتباط اهمیت بیشتری از صرف تعداد تماسها دارد. گاهی یک گفتوگوی کوتاه و صمیمانه که در آن فرزند با دقت به صحبتهای والدین گوش میدهد، میتواند تأثیر بیشتری از تماسهای طولانی اما بدون توجه داشته باشد.
ابراهیمی با تأکید بر ضرورت شنیدن احساسات والدین گفت: یکی از اشتباهاتی که ممکن است فرزندان مرتکب شوند، کماهمیت جلوه دادن ناراحتی والدین است. عباراتی مانند اینکه دیگر نباید غصه بخورید یا همه خانوادهها همین شرایط را دارند کمکی به حل مسئله نمیکند. بهتر است فرزندان به والدین فرصت دهند درباره احساسات و نگرانیهای خود صحبت کنند و بدون قضاوت به حرفهای آنها گوش دهند.
این متخصص روانشناسی با اشاره به اهمیت بازتعریف نقش والدین پس از مستقل شدن فرزندان اظهار کرد: یکی از راههای سازگاری با شرایط جدید، توجه دوباره به علایق و نیازهای شخصی است. والدینی که سالها بیشتر وقت خود را صرف فرزندان کردهاند، میتوانند بهتدریج فعالیتهایی را که پیش از این فرصت انجام آنها را نداشتهاند، وارد برنامه زندگی کنند.
وی خاطرنشان کرد: والدین باید بپذیرند که مستقل شدن فرزندان بخشی از روند طبیعی رشد آنهاست و نباید این اتفاق را به معنای از دست دادن جایگاه خود در خانواده تلقی کنند. رابطه والدین و فرزندان با خروج آنها از خانه پایان نمییابد، بلکه شکل تازهای پیدا میکند. در این مرحله، حفظ ارتباط عاطفی در کنار احترام به استقلال فرزندان اهمیت دارد.
معماری آپارتمانها چقدر به تنهایی ساکنان دامن میزند؟
گسترش آپارتماننشینی و تغییر الگوی ساختوساز در شهرهای خراسان رضوی، علاوه بر تغییر شکل خانهها، بر روابط اجتماعی و همسایگی نیز تأثیر گذاشته است؛ به گونهای که در بسیاری از مجتمعهای مسکونی، ساکنان با وجود زندگی در کنار یکدیگر، ارتباط چندانی با هم ندارند. این وضعیت بار دیگر ضرورت توجه به نقش معماری در ایجاد فضاهای جمعی و تقویت تعاملات اجتماعی را مطرح میکند.
یک کارشناس حوزه معماری با اشاره به تغییر الگوی سکونت در شهرهای خراسان رضوی و گسترش آپارتماننشینی، گفت: در طراحی بسیاری از ساختمانهای مسکونی، تأمین فضای خصوصی و استفاده حداکثری از زمین در اولویت قرار گرفته، در حالی که فضاهای مشترک و فرصتهای تعامل اجتماعی میان ساکنان کمتر مورد توجه بوده است؛ مسئلهای که میتواند به کمرنگ شدن روابط همسایگی و افزایش فاصله اجتماعی افراد منجر شود.
احسان فخرایی اظهار کرد: خانه در گذشته تنها محلی برای استراحت و گذران زندگی روزمره نبود، بلکه بخشی از روابط اجتماعی خانوادهها در همین فضا شکل میگرفت. حیاطهای مشترک، ایوانها، فضاهای باز و حتی رفتوآمدهای روزانه میان همسایهها، فرصتهایی برای گفتوگو و آشنایی بیشتر افراد با یکدیگر فراهم میکرد.
وی با بیان اینکه تغییر شیوه زندگی و گسترش شهرنشینی، شکل خانهها و روابط میان ساکنان را نیز تغییر داده است، افزود: در بسیاری از ساختمانهای امروزی، هر خانواده در واحدی مستقل زندگی میکند و ارتباط میان ساکنان اغلب به برخوردهای کوتاه در آسانسور، راهرو یا ورودی ساختمان محدود میشود. در چنین شرایطی، ممکن است افراد سالها در یک مجتمع مسکونی زندگی کنند، اما شناخت چندانی از همسایگان خود نداشته باشند.
این کارشناس حوزه معماری با تأکید بر اینکه آپارتماننشینی به خودی خود عامل تنهایی نیست، تصریح کرد: مسئله اصلی به کیفیت طراحی فضاهای مسکونی و چگونگی شکلگیری ارتباطات در این محیطها بازمیگردد. یک ساختمان میتواند ضمن حفظ حریم خصوصی خانوادهها، فضاهایی برای حضور و تعامل ساکنان داشته باشد؛ اما اگر طراحی آن صرفاً بر جداسازی واحدها و تأمین نیازهای داخل آپارتمان متمرکز باشد، فرصت ارتباطات اجتماعی نیز محدودتر خواهد شد.
فخرایی با اشاره به اهمیت فضاهای مشترک در مجتمعهای مسکونی خاطرنشان کرد: حیاط، فضای سبز، محل نشستن، مسیرهای پیادهروی و فضاهای بازی کودکان، در صورت طراحی مناسب، میتوانند زمینه آشنایی و ارتباط میان ساکنان را فراهم کنند. این فضاها نباید صرفاً بخشهای تزئینی ساختمان باشند، بلکه لازم است متناسب با نیاز گروههای مختلف سنی طراحی شوند تا افراد بتوانند بخشی از زمان خود را در محیطی مشترک سپری کنند.
وی ادامه داد: در این میان، توجه به نیاز سالمندان اهمیت بیشتری دارد. افرادی که به دلیل بازنشستگی، کاهش رفتوآمدهای شغلی یا تغییر شرایط خانوادگی، زمان بیشتری را در محل سکونت خود میگذرانند، به فضاهایی امن و قابل دسترس برای حضور در جمع نیاز دارند. اگر در طراحی ساختمانها امکان استفاده آسان از فضاهای عمومی و ارتباط با دیگران پیشبینی شود، بخشی از موانع حضور اجتماعی این گروه کاهش پیدا میکند.
این کارشناس معماری با بیان اینکه طراحی نامناسب میتواند برخی گروههای سنی را بیشتر به فضای خصوصی خانه محدود کند، گفت: برای مثال، نبود فضای بازی ایمن باعث میشود کودکان امکان کمتری برای تعامل با همسالان خود در محیط سکونت داشته باشند. همچنین اگر فضای مناسبی برای نشستن و گفتوگوی ساکنان وجود نداشته باشد، ارتباط میان خانوادهها نیز بهتدریج محدود میشود.
فخرایی با اشاره به ضرورت تغییر نگاه در ساختوسازهای شهری، افزود: در برنامهریزی برای مجتمعهای مسکونی نباید تنها تعداد واحدها، تراکم ساختمانی و میزان زیربنا مورد توجه قرار گیرد. کیفیت زندگی ساکنان نیز بخشی از وظایف طراحی معماری است و باید از مراحل اولیه طراحی درباره آن تصمیمگیری شود.
فضاهای جمعی زمانی میتوانند مؤثر باشند که متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی ساکنان طراحی شوند و امکان استفاده واقعی از آنها وجود داشته باشد. ایجاد یک فضای مشترک بدون توجه به دسترسی، امنیت، نگهداری و نیازهای استفادهکنندگان، لزوماً به افزایش تعاملات منجر نمیشود.
این کارشناس حوزه معماری با بیان اینکه مسئولیت تقویت روابط اجتماعی تنها بر عهده معماران نیست، خاطرنشان کرد: مدیریت مجتمعها، فرهنگ آپارتماننشینی و مشارکت خود ساکنان نیز در شکلگیری روابط همسایگی نقش دارد. حتی بهترین فضاهای مشترک هم بدون حضور و مشارکت مردم نمیتوانند کارکرد اجتماعی مورد انتظار را داشته باشند.
فخرایی با تأکید بر اینکه شهرها علاوه بر ساختمانهای مناسب به فضاهایی برای زندگی اجتماعی نیاز دارند، گفت: در ساختوسازهای جدید باید میان حریم خصوصی و نیاز انسان به ارتباط با دیگران تعادل برقرار شود. توجه به این موضوع میتواند به شکلگیری محیطهای مسکونی زندهتر کمک کند؛ محیطهایی که در آن ساکنان، علاوه بر داشتن خانهای مستقل، فرصت ارتباط و تعامل با جامعه پیرامون خود را نیز از دست ندهند.
سندروم آشیانه خالی را نمیتوان صرفاً پیامد طبیعی مستقل شدن فرزندان دانست؛ بلکه شرایط زندگی شهری، کاهش ارتباطات خانوادگی و محدود شدن تعاملات اجتماعی نیز میتوانند تجربه این دوره را برای برخی والدین دشوارتر کنند. در چنین شرایطی، توجه به سلامت روان والدین باید در کنار تقویت ارتباط عاطفی فرزندان با آنها قرار گیرد. از سوی دیگر، طراحی فضاهای مسکونی و شهری به گونهای که فرصت حضور در جمع، گفتوگو و ارتباط با دیگران را فراهم کند، میتواند بخشی از خلأ روابط اجتماعی را جبران کند. خانهای که زمانی با حضور فرزندان گرم بود، نباید پس از رفتن آنها به فضایی برای انزوای والدین تبدیل شود؛ چراکه استقلال فرزندان نباید به معنای تنهایی والدین باشد.
منبع: ایسنا