به گزارش بهداشت نیوز، در چنین لحظاتی ممکن است اطرافیان تصور کنند مشکل از خستگی، افت فشار خون یا یک ناراحتی گذراست. شاید به بیمار پیشنهاد کنند کمی استراحت کند یا بخوابد تا حالش بهتر شود.
اما این نشانه‌ها می‌توانند آغاز یک سکته مغزی باشند؛ اتفاقی که در آن، فاصله میان یک زندگی مستقل و سال‌ها ناتوانی، گاهی به تصمیم چند دقیقه‌ای اطرافیان بستگی دارد.
سکته مغزی همیشه با درد شدید یا از دست دادن هوشیاری همراه نیست. بسیاری از بیماران در زمان شروع علائم کاملاً هوشیار هستند. آنچه اهمیت دارد، شناخت تغییرات ناگهانی و اقدام فوری برای دریافت کمک پزشکی است.
چرا در سکته مغزی هر دقیقه اهمیت دارد؟
مغز برای انجام فعالیت‌های خود به خون و اکسیژن نیاز دارد. هنگامی که جریان خون در یکی از رگ‌های مغز به دلیل وجود لخته مسدود می‌شود یا رگی در مغز پاره می‌شود و خونریزی رخ می‌دهد، بخشی از بافت مغز در معرض آسیب قرار می‌گیرد.
اگر این وضعیت به‌موقع تشخیص داده و درمان نشود، ممکن است توانایی‌هایی مانند حرکت کردن، صحبت کردن، بلع، حافظه یا انجام فعالیت‌های روزمره تحت تأثیر قرار گیرند.
به همین دلیل، سازمان جهانی سکته مغزی شعار «هر دقیقه اهمیت دارد» را برای کارزار جهانی سال ۲۰۲۶ برگزیده است؛ پیامی که یادآوری می‌کند تأخیر در تشخیص و درمان، می‌تواند به قیمت از دست رفتن بخشی از توانایی‌های فرد تمام شود.
خوشبختانه امروزه روش‌های درمانی مؤثری برای بسیاری از بیماران مبتلا به سکته مغزی وجود دارد. در برخی موارد می‌توان با دارو، لخته ایجادشده را برطرف کرد و در گروهی از بیماران نیز امکان خارج کردن لخته از درون رگ وجود دارد.
البته این درمان‌ها برای همه بیماران مناسب نیستند و انتخاب آن‌ها به نوع سکته، وضعیت بیمار، زمان شروع علائم و نتایج بررسی‌های تخصصی بستگی دارد.
یک نکته را باید همیشه به خاطر داشت: هرچه بیمار زودتر به مرکز درمانی مناسب برسد، فرصت بیشتری برای جلوگیری از آسیب مغزی و کاهش ناتوانی‌های احتمالی وجود خواهد داشت.
نشانه‌های سکته مغزی را چگونه بشناسیم؟
برای مشکوک شدن به سکته مغزی لازم نیست پزشک باشیم. کافی است برخی تغییرات ناگهانی در وضعیت فرد را بشناسیم و آن‌ها را جدی بگیریم.
۱. افتادگی یا کج شدن صورت
اگر از فرد بخواهیم لبخند بزند، ممکن است یک طرف صورت او حرکت نکند یا گوشه دهانش افتاده باشد. این تغییر معمولاً ناگهانی رخ می‌دهد.
۲. ضعف یا بی‌حسی دست و پا
ممکن است فرد ناگهان در حرکت دادن دست یا پای خود، به‌ویژه در یک سمت بدن، مشکل پیدا کند. گاهی نمی‌تواند هر دو دست را هم‌زمان بالا نگه دارد یا هنگام راه رفتن، یک پای خود را روی زمین می‌کشد.
بی‌حسی ناگهانی صورت، دست یا پا، به‌خصوص در یک طرف بدن، نیز از علائمی است که نباید نادیده گرفته شود.
۳. اختلال در صحبت کردن یا فهم گفتار
فرد ممکن است نتواند جمله‌ای ساده را درست بیان کند، کلمات را نامفهوم ادا کند یا در فهم صحبت دیگران مشکل داشته باشد. گاهی می‌داند چه می‌خواهد بگوید، اما نمی‌تواند واژه‌های مناسب را پیدا کند.
۴. تغییر ناگهانی بینایی
تاری دید شدید، دوبینی یا از دست رفتن ناگهانی بینایی در یک یا هر دو چشم می‌تواند نشانه اختلال در خون‌رسانی به مغز یا دستگاه بینایی باشد.
۵. سرگیجه شدید و اختلال تعادل
سرگیجه همیشه به معنای سکته مغزی نیست، اما سرگیجه شدید و ناگهانی، به‌ویژه اگر با ناتوانی در ایستادن یا راه رفتن، دوبینی یا اختلال تعادل همراه باشد، ممکن است نشانه سکته در بخش‌هایی از مغز باشد که مسئول حفظ تعادل و هماهنگی حرکات هستند.
۶. سردرد بسیار شدید و ناگهانی
سردردی که به‌طور ناگهانی آغاز می‌شود و شدت غیرمعمولی دارد، به‌خصوص اگر با تهوع، استفراغ، اختلال هوشیاری یا سایر علائم عصبی همراه باشد، می‌تواند نشانه یک وضعیت خطرناک، از جمله خونریزی مغزی باشد.
نکته مهم: لازم نیست همه این علائم هم‌زمان وجود داشته باشند. حتی مشاهده یکی از نشانه‌های هشداردهنده، به‌ویژه اگر به‌طور ناگهانی ظاهر شده باشد، می‌تواند دلیل کافی برای تماس فوری با اورژانس باشد.
سکته مغزی بیشتر در سنین بالا دیده می‌شود، اما محدود به سالمندان نیست و ممکن است در افراد جوان‌تر نیز اتفاق بیفتد.
اگر به سکته مغزی شک کردیم، چه کار کنیم؟
اولین و مهم‌ترین اقدام، تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ است.
هنگام تماس، نشانه‌هایی را که مشاهده کرده‌اید توضیح دهید و بگویید احتمال می‌دهید بیمار دچار سکته مغزی شده باشد.
تا رسیدن نیروهای اورژانس، رعایت چند نکته اهمیت زیادی دارد.
زمان شروع علائم را به خاطر بسپارید
بهتر است بدانید بیمار از چه زمانی دچار تغییر در گفتار، حرکت، بینایی یا تعادل شده است. اگر زمان دقیق شروع علائم مشخص نیست، آخرین زمانی را که فرد در وضعیت طبیعی بوده، به خاطر بسپارید و به کارکنان اورژانس اطلاع دهید.
برای مثال، اگر فردی صبح با ضعف دست از خواب بیدار شده است، زمان آخرین باری که پیش از خواب در وضعیت طبیعی بوده نیز برای تیم درمان اهمیت دارد.
منتظر بهتر شدن بیمار نمانید
گاهی اطرافیان می‌گویند «کمی صبر کنیم، شاید حالش بهتر شود». این انتظار ممکن است فرصت درمان مؤثر را از بین ببرد.
حتی اگر بیمار تصور می‌کند مشکل مهمی ندارد، مشاهده علائم مشکوک باید جدی گرفته شود.
به بیمار آب، غذا یا دارو ندهید
سکته مغزی ممکن است توانایی بلع را مختل کند. در این شرایط، خوردن یا آشامیدن می‌تواند باعث ورود مواد غذایی یا مایعات به راه تنفسی شود.
همچنین از دادن خودسرانه آسپرین، داروهای رقیق‌کننده خون، داروهای پایین‌آورنده فشار خون یا درمان‌های خانگی خودداری کنید.
همه سکته‌های مغزی ناشی از لخته نیستند. بعضی سکته‌ها بر اثر خونریزی اتفاق می‌افتند و مصرف نابجای داروهایی مانند آسپرین ممکن است خونریزی را تشدید کند.
بیمار را آرام نگه دارید و تنها نگذارید
به او کمک کنید در وضعیتی راحت و ایمن قرار بگیرد. وضعیت تنفس و هوشیاری او را زیر نظر داشته باشید. اگر بیمار بیهوش شد یا تنفس طبیعی نداشت، موضوع را فوراً به اورژانس اطلاع دهید و مطابق راهنمایی کارشناسان عمل کنید.
انتقال بیمار را با اورژانس هماهنگ کنید
در صورت امکان، از انتقال بیمار با خودروی شخصی خودداری کنید. کارکنان اورژانس علاوه بر ارزیابی و مراقبت اولیه، می‌توانند برای انتقال بیمار به مرکز درمانی مناسب هماهنگی کنند.
اگر بیمار داروی رقیق‌کننده خون مصرف می‌کند یا سابقه سکته مغزی دارد، این موضوع را نیز به تیم اورژانس اطلاع دهید.
چرا نباید سکته مغزی را در خانه درمان کرد؟
در ساعات اولیه، ممکن است سکته ناشی از بسته شدن رگ و سکته ناشی از خونریزی، نشانه‌های مشابهی داشته باشند.
تشخیص نوع سکته به معاینه پزشکی و تصویربرداری از مغز، مانند سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی، نیاز دارد.
درمان این دو نوع سکته با یکدیگر متفاوت است. دارویی که برای یک بیمار مفید است، ممکن است برای بیمار دیگری خطرناک باشد.
به همین دلیل، هیچ روش خانگی، مصرف خودسرانه دارو یا اندازه‌گیری فشار خون در منزل نمی‌تواند جایگزین ارزیابی فوری در مرکز درمانی شود.
در ایران، برنامه درمان سکته حاد مغزی با عنوان «کد ۷۲۴» برای سامان‌دهی خدمات فوری این بیماران در تمام ساعات شبانه‌روز ایجاد شده است. تماس با اورژانس ۱۱۵، راه ورود مردم به این مسیر خدمت‌رسانی است.
اگر علائم پس از چند دقیقه برطرف شوند، آیا خطر گذشته است؟
خیر. برطرف شدن علائم همیشه به معنای برطرف شدن خطر نیست.
گاهی فرد برای چند دقیقه دچار ضعف دست یا پا، اختلال گفتار یا کاهش بینایی می‌شود و سپس همه چیز به حالت طبیعی بازمی‌گردد.
این وضعیت ممکن است نشانه «حمله ایسکمیک گذرا» یا TIA باشد؛ حالتی که در آن خون‌رسانی به بخشی از مغز برای مدت کوتاهی مختل می‌شود.
حمله ایسکمیک گذرا می‌تواند هشداری جدی برای وقوع سکته مغزی باشد. خطر سکته در روزهای نخست پس از چنین حمله‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد.
از این رو، حتی اگر علائم به‌طور کامل برطرف شده باشند، نباید منتظر تکرار آن‌ها ماند. تماس با اورژانس و ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
آیا می‌توان از سکته مغزی پیشگیری کرد؟
بخش قابل‌توجهی از سکته‌های مغزی با اصلاح شیوه زندگی و کنترل عوامل خطر قابل پیشگیری هستند.
یکی از مهم‌ترین این عوامل، فشار خون بالاست. بسیاری از افراد با وجود فشار خون بالا، هیچ علامت مشخصی ندارند و ممکن است سال‌ها از بیماری خود بی‌خبر باشند.
به همین دلیل، اندازه‌گیری منظم فشار خون و پیگیری درمان آن، از مؤثرترین اقداماتی است که می‌توان برای حفظ سلامت مغز انجام داد.
برای کاهش احتمال سکته مغزی، بهتر است چند عادت ساده را جدی بگیریم.
فشار خون خود را بشناسیم و کنترل کنیم
اگر به فشار خون بالا مبتلا هستیم، مصرف منظم داروهای تجویزشده و پیگیری درمان اهمیت زیادی دارد. طبیعی شدن فشار خون هنگام مصرف دارو، به معنای برطرف شدن بیماری و مجوز قطع خودسرانه درمان نیست.
دیابت و افزایش چربی خون می‌توانند به رگ‌های خونی آسیب بزنند و احتمال سکته مغزی را بیشتر کنند. انجام بررسی‌های دوره‌ای، به‌ویژه در افراد دارای عوامل خطر، به تشخیص و درمان به‌موقع این مشکلات کمک می‌کند.
مصرف دخانیات به رگ‌های خونی آسیب می‌رساند و خطر بیماری‌های قلبی و عروقی، از جمله سکته مغزی، را افزایش می‌دهد. ترک دخانیات در هر سنی برای سلامت مفید است.
مصرف نمک را کاهش دهیم
بخش زیادی از نمک مصرفی روزانه از غذاهای آماده، کنسروها، تنقلات شور و مواد غذایی فراوری‌شده تأمین می‌شود. کاهش مصرف این مواد و استفاده کمتر از نمک هنگام پخت غذا می‌تواند به کنترل فشار خون کمک کند.
پیاده‌روی تند، دوچرخه‌سواری و سایر فعالیت‌های بدنی متناسب با شرایط فرد به سلامت قلب و مغز کمک می‌کنند.
برای بیشتر بزرگسالان، دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته توصیه می‌شود. حتی اگر امکان انجام این میزان فعالیت را نداریم، می‌توانیم با تحرک بیشتر و متناسب با توان جسمی خود شروع کنیم.
غذاهای سالم‌تری انتخاب کنیم
مصرف بیشتر سبزی‌ها، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل و مغزها و کاهش مصرف نمک، چربی‌های ناسالم و غذاهای بسیار فراوری‌شده می‌تواند به سلامت رگ‌ها کمک کند.
برخی اختلالات ضربان قلب، به‌ویژه فیبریلاسیون دهلیزی، ممکن است باعث تشکیل لخته در قلب و حرکت آن به سوی مغز شوند. تشخیص این بیماری‌ها و مصرف داروهای مناسب با نظر پزشک می‌تواند احتمال سکته مغزی را کاهش دهد.
افرادی که پیش‌تر سکته مغزی یا حمله ایسکمیک گذرا داشته‌اند نیز باید درمان‌های تجویزشده و مراقبت‌های دوره‌ای را جدی بگیرند؛ زیرا پیشگیری از سکته مجدد بخش مهمی از حفظ سلامت و استقلال آنان است.
زندگی پس از سکته مغزی؛ بهبودی همچنان امکان‌پذیر است
سکته مغزی ممکن است زندگی بیمار و خانواده او را دگرگون کند. فردی که تا دیروز بدون کمک راه می‌رفت یا صحبت می‌کرد، شاید پس از سکته برای انجام ساده‌ترین کارهای روزمره به کمک نیاز داشته باشد.
اما میزان آسیب و روند بهبودی در همه بیماران یکسان نیست.
بسیاری از بیماران با درمان مناسب، توان‌بخشی و پیگیری منظم می‌توانند بخشی از توانایی‌های خود را بازیابند و به زندگی مستقل‌تری بازگردند.
فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی و حمایت‌های روان‌شناختی، بسته به نیاز بیمار، نقش مهمی در این مسیر دارند.
گاهی پیشرفت بیمار آهسته است؛ ممکن است بتواند پس از هفته‌ها تمرین، چند قدم بدون کمک بردارد یا کلماتی را که بیانشان برای او دشوار شده بود، دوباره به زبان بیاورد.
این پیشرفت‌ها شاید از نگاه دیگران کوچک باشند، اما برای بیمار و خانواده‌اش معنای بزرگی دارند.
افرادی که سکته مغزی را پشت سر گذاشته‌اند، به احترام، صبوری، همراهی خانواده و دسترسی به خدمات درمانی و توان‌بخشی نیاز دارند. حمایت از آنان تنها به روزهای بستری در بیمارستان محدود نمی‌شود.
یک تصمیم ساده که ممکن است آینده یک خانواده را تغییر دهد
روز جهانی سکته مغزی فقط مناسبتی در تقویم سلامت نیست. این روز یادآور واقعیتی است که ممکن است در زندگی هر خانواده‌ای رخ دهد.
شاید نتوانیم زمان وقوع سکته مغزی را پیش‌بینی کنیم، اما می‌توانیم برای روبه‌رو شدن با آن آماده باشیم.
می‌توانیم نشانه‌های سکته مغزی را به والدین، فرزندان و اطرافیان خود آموزش دهیم. می‌توانیم فشار خون و سایر عوامل خطر را جدی بگیریم و اگر روزی با علائم مشکوک روبه‌رو شدیم، به امید بهتر شدن خودبه‌خودی بیمار منتظر نمانیم.
در آن لحظه، لازم نیست تشخیص قطعی بدهیم یا بدانیم کدام رگ مغز دچار مشکل شده است.
کافی است خطر را بشناسیم و به‌موقع کمک بخواهیم.
اگر فردی ناگهان دچار کج شدن صورت، ضعف یا بی‌حسی دست و پا، اختلال گفتار، تغییر بینایی یا اختلال شدید تعادل شد، بی‌درنگ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیریم.
اجازه ندهیم تردید، انتظار یا درمان‌های خانگی، فرصت درمان را از بیمار بگیرند.
در سکته مغزی، هر دقیقه اهمیت دارد.
شناخت به‌موقع علائم و یک تماس فوری با اورژانس، ممکن است جان یک انسان را نجات دهد و فرصت بازگشت او به زندگی را حفظ کند.
دکتر امید فاضل زاده – رییس اداره بیماری‌های غیرواگیر معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی شیراز