معرفی کتاب و نویسنده
کتاب «فرنگیس» در سال ۱۳۹۴ از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شد. مهناز فتاحی برای نگارش این اثر به سراغ خاطرات فرنگیس حیدرپور رفت و با گفت‌وگو و گردآوری روایت‌های او، بخشی از تجربه‌های مردم مناطق مرزی را ثبت کرد.
اهمیت کتاب در آن است که جنگ را تنها از زاویهٔ نبردهای نظامی و تصمیم‌های فرماندهان بررسی نمی‌کند؛ بلکه به زندگی روزمرهٔ مردم عادی می‌پردازد؛ مردمی که جنگ، خانه، خانواده، امنیت و آرامششان را تحت تأثیر قرار داد. «فرنگیس» روایت زنی است که در دل شرایط دشوار، به نمادی از مقاومت و شهامت تبدیل شد.
کودکی و زندگی در منطقه‌ای مرزی
فرنگیس حیدرپور در سال ۱۳۴۱ در روستای گورسفید از توابع گیلان‌غرب در استان کرمانشاه به دنیا آمد. او در محیطی روستایی بزرگ شد؛ جایی که زندگی با کار، خانواده، طبیعت و پیوندهای اجتماعی گره خورده بود.
با آغاز جنگ ایران و عراق، زندگی مردم این منطقه دگرگون شد. روستاها در معرض حمله قرار گرفتند و بسیاری از خانواده‌ها ناچار شدند خانه و زمین‌های خود را ترک کنند. ناامنی، کمبود امکانات و نگرانی برای عزیزان، به بخشی از زندگی روزمرهٔ مردم تبدیل شد.
خاطرات فرنگیس نشان می‌دهد که جنگ چگونه از مرزهای جغرافیایی فراتر رفت و به حریم خانه‌ها و زندگی شخصی مردم وارد شد. در این روایت، رنج زنان و خانواده‌هایی که در مناطق جنگی زندگی می‌کردند، جایگاهی محوری دارد.
رویارویی با سربازان عراقی؛ لحظه‌ای سرنوشت‌ساز
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب، ماجرای رویارویی فرنگیس با دو سرباز عراقی است. در روزهای جنگ، هنگامی که خانواده‌ها برای تهیهٔ آذوقه با دشواری روبه‌رو بودند، فرنگیس به روستای خود بازگشت تا برای اعضای خانواده غذا ببرد. در مسیر، به‌طور اتفاقی با دو سرباز عراقی مواجه شد.
او در شرایطی هراس‌آور، با تبر از خود دفاع کرد؛ یکی از سربازان را کشت و دیگری را به اسارت گرفت. این واقعه نام او را بر سر زبان‌ها انداخت و به یکی از روایت‌های ماندگار مقاومت مردم مناطق مرزی تبدیل شد.
اهمیت این ماجرا تنها در نتیجهٔ رویارویی نیست؛ بلکه در شرایطی است که فرنگیس در آن قرار داشت. او زنی روستایی بود که تجربهٔ زندگی سخت و کار روزانه، توانایی مقابله با دشواری‌ها را در او پرورش داده بود. شجاعت فرنگیس از دل زندگی واقعی و ضرورت دفاع از خود و سرزمینش برمی‌آید.
چهرهٔ انسانی جنگ در خاطرات فرنگیس
از ویژگی‌های مهم کتاب، توجه به پیامدهای انسانی جنگ است. خواننده در کنار روایت حادثهٔ مشهور فرنگیس، با ترس‌ها، اندوه‌ها، آوارگی و فقدان‌هایی آشنا می‌شود که مردم مناطق مرزی تجربه کردند.
جنگ در این کتاب فقط صدای انفجار و درگیری نیست؛ تجربه‌ای است که بر روابط خانوادگی، معیشت، امنیت و آیندهٔ انسان‌ها اثر می‌گذارد. خاطرات فرنگیس نشان می‌دهد که مقاومت همیشه در میدان نبرد شکل نمی‌گیرد؛ گاهی در مراقبت از خانواده، تحمل سختی‌ها و ادامه دادن زندگی معنا پیدا می‌کند.
زبان صمیمی و بی‌تکلف روایت نیز به نزدیک شدن خواننده به شخصیت اصلی کمک می‌کند. فرنگیس تجربه‌هایش را از جایگاه یک زن روستایی بیان می‌کند و همین ویژگی، روایت را ملموس و باورپذیر می‌سازد.
تندیس فرنگیس؛ نمادی از مقاومت
یاد فرنگیس حیدرپور تنها در خاطرات و نوشته‌ها باقی نمانده است. تندیس او در پارک شیرین کرمانشاه نصب شده است؛ تندیسی که او را با تبری در دست نشان می‌دهد. تندیس دیگری نیز در میدان مقاومت گیلان‌غرب قرار دارد.
به گفتهٔ مهناز فتاحی، دیدن تندیس زن تبر به دست در پارک شیرین کرمانشاه، انگیزهٔ مهمی برای نگارش کتاب شد. نویسنده می‌خواست بداند این زن چه کسی است و چه تجربه‌هایی او را به نمادی از مقاومت تبدیل کرده است. جست‌وجوی پاسخ، گفت‌وگو با فرنگیس و ثبت خاطرات او، زمینهٔ شکل‌گیری این اثر را فراهم کرد.
نظر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای دربارهٔ کتاب
کتاب «فرنگیس» مورد توجه حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای نیز قرار گرفت. تقریظ ایشان در مهرماه ۱۳۹۷ منتشر شد. در بخشی از این یادداشت آمده است:
«بخش ناگفته و بااهمّیّتی از حوادث دوران دفاع را به مناسبت شرح حال این بانوی شجاع و فداکار، در این کتاب می‌توان دید.»
ایشان همچنین به صداقت و صمیمیت روایت فرنگیس و اهمیت آشنایی با رنج مردم مناطق مرزی اشاره کردند؛ مردمی که آوارگی، گرسنگی، ویرانی و داغ عزیزان را تجربه کردند. این تقریظ، اهمیت ثبت خاطرات زنان و مردم مناطق مرزی را یادآور می‌شود؛ کسانی که تجربه‌هایشان بخش مهمی از تاریخ اجتماعی جنگ را تشکیل می‌دهد.
جمع‌بندی؛ چرا خواندن «فرنگیس» اهمیت دارد؟
«فرنگیس» فراتر از روایت یک واقعهٔ شجاعانه، تصویری از زندگی مردم در دوران جنگ و نقش زنان در مقاومت ارائه می‌دهد. این کتاب یادآور آن است که تاریخ جنگ فقط از عملیات‌ها و نام فرماندهان ساخته نشده، بلکه خاطرات مردم عادی نیز بخش جدایی‌ناپذیر آن است.
مهم‌ترین موضوعات کتاب عبارت‌اند از:
• شجاعت زنان: نقش زنان در دفاع از خانواده و سرزمین.
• هزینه‌های انسانی جنگ: آوارگی، ناامنی، فقدان و دشواری‌های زندگی در مناطق مرزی.
• حفظ خاطرات تاریخی: ثبت تجربه‌های شاهدان برای نسل‌های آینده.
• پیوند با سرزمین: دلبستگی مردم به خانه و زادگاهشان در شرایط بحرانی.
• اهمیت روایت‌های محلی: توجه به بخش‌هایی از تاریخ جنگ که کمتر بازگو شده‌اند.
در نهایت، «فرنگیس» روایتی از شجاعت، رنج و ایستادگی انسان در برابر شرایط دشوار است؛ اثری که با تکیه بر خاطرات یک زن ایرانی، بُعدی انسانی از سال‌های جنگ را پیش چشم خواننده قرار می‌دهد و اهمیت شنیدن صدای کسانی را یادآور می‌شود که خود، تاریخ را زندگی کرده‌اند.
تهیه و تنظیم: طوبی میرزاحسینی