به گزارش بهداشت نیوز حجتالاسلام و المسلمین عبدالحسین خسروپناه در جمع فضلای حوزه علمیه حوزه علمیه امام حسن عسکری(ع) با اشاره به آغاز سال تحصیلی و ضرورت توجه به نقش حوزه و دانشگاه در ترویج معارف دینی، با تاکید بر آیه شریفه «فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» گفت: در این آیه خداوند میفرماید «فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ»؛ یعنی گروهی باید کوچ کنند و به تفقه در دین بپردازند. تفقه، فهم عمیق است؛ بنابراین اینجا سخن از یک فهم سطحی و صرفاً آشنایی با دین نیست، بلکه سخن از مهاجرت و کوچ برای دستیابی به فهم عمیق دین است.
استاد خسروپناه افزود: بعد از آن میفرماید «وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ»؛ یعنی وقتی معرفت دینی پیدا کردیم، دین را عمیقاً شناختیم، باید چه کنیم؟ باید آن معرفت را به مردم منتقل کنیم. بنابراین میتوان گفت این آیه بر دو مرحله تأکید دارد؛ نخست کسب معرفت عمیق دینی و سپس انتقال و انتشار این معرفت در جامعه.
وی با بیان اینکه در ادامه آیه، مسئله دیگری نیز مورد توجه قرار گرفته است، گفت: خداوند میفرماید «لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ». شاید مقصود این باشد که خداوند از ما تلاش و مجاهدتی را میخواهد که به نتیجه برسد؛ یعنی معرفت دینی را کسب کنیم، به فهم عمیق برسیم، آن را به مردم منتقل کنیم و در نهایت زمینهای فراهم شود که مردم از مخالفت با خداوند پرهیز کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: البته از این آیه نمیتوان فهمید که حتماً تلاش ما باید به نتیجه نهایی برسد. انتظار خداوند از ما این است که تلاش کنیم تا مردم از مخالفت با خداوند پرهیز کنند، اما ممکن است این تلاش در نهایت به نتیجه مورد انتظار نرسد.
استاد خسروپناه در ادامه با اشاره به داستان حضرت نوح(ع) اظهار کرد: حضرت نوح(ع) ۹۵۰ سال مردم را به دین خدا دعوت کرد. در طول این مدت، هر چند صد سال، درخواست میکرد که اگر این مردم ایمان نمیآورند، مورد عذاب قرار گیرند، اما خداوند به او اجازه نمیداد. هنگامی که این مدت طولانی به پایان رسید، اجازه نفرین صادر شد.
وی افزود: حتی در همین ماجرا نیز حضرت نوح(ع) مأمور شد مقدمات ساخت کشتی را فراهم کند. به او گفته شد این هستههای خرما را بکار، درختان رشد کنند، محصول بدهند و بعد از آن چوب مورد نیاز برای ساخت کشتی فراهم شود. این فرایند نیز زمان زیادی به طول انجامید و در نهایت کشتی ساخته شد تا مؤمنان از عذاب الهی نجات پیدا کنند.
دینشناسی امروز با گذشته تفاوت دارد
استاد خسروپناه در ادامه با بیان اینکه شرایط دینشناسی در زمان حاضر با گذشته تفاوت کرده است، گفت: دینشناسی امروز با گذشته بسیار فرق دارد. منظورم فقط گذشتههای بسیار دور، مانند عصر محقق حلی، شیخ اشراق، ملاصدرا یا شیخ بهایی نیست؛ حتی دینشناسی امروز با ۵۰ سال پیش و حتی ۲۰ سال پیش تفاوت دارد.
وی ادامه داد: به اعتبار درگیریهایی که طی این سالها در شورای عالی انقلاب فرهنگی داشتهام، میخواهم نمونههایی از این تغییر را عرض کنم. امروز ما با مخاطبانی در دبیرستان، مدرسه، دانشگاه و بهطور کلی در جامعه مواجه هستیم که زیستجهان آنها تغییر کرده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اهمیت شناخت زیستجهان نسل جدید اظهار کرد: عوامل مختلفی در این تغییر زیستجهان مؤثر بودهاند؛ از فضای مجازی گرفته تا تربیت والدین، نوع تغذیه و لقمه حلال و حرام و عوامل دیگر. فعلاً وارد بررسی این عوامل نمیشوم، اما واقعیت این است که زیستجهان مخاطب امروز تغییر کرده است.
استاد خسروپناه افزود: این مخاطب ممکن است فرزند من و شما، نوه من و شما یا یکی از بستگان ما باشد. لازم نیست حتماً درباره خانوادهای صحبت کنیم که اساساً تعلقی به دین ندارد. حتی ممکن است فردی خدا را قبول داشته باشد، اما شریعت را نپذیرد؛ یا شریعت را در حد نماز و روزه قبول داشته باشد و نسبت به سایر احکام چنین التزامی نداشته باشد.
وی ادامه داد: ممکن است فردی نماز بخواند، روزه بگیرد و در عین حال نسبت به برخی دیگر از احکام دینی بیتفاوت باشد. حتی ممکن است فردی فرزند خود را علی، فاطمه یا زهرا نامگذاری کند و نامهای دینی برای فرزندانش انتخاب کند، اما خودش حاضر نباشد سبک زندگیاش را متناسب با شریعت تنظیم کند.
ضرورت شناخت مخاطب برای تبلیغ و ترویج دین
استاد خسروپناه در ادامه با بیان اینکه طلاب و روحانیون باید جامعه را آنگونه که هست بشناسند، گفت: گاهی ما طلبهها تصور میکنیم جامعه را میشناسیم؛ در خیابان حضور داریم و با مردم مواجه میشویم. اما واقعیت این است که جامعه امروز پیچیدگیهای بیشتری دارد و باید زیستجهان مخاطب را عمیقتر شناخت.
وی برای تبیین این موضوع به خاطرهای اشاره کرد و گفت: یک روز در هتلی در مشهد بودم. فردی برای انجام کاری به لابی هتل آمد. در همان زمان، یک پسر جوان که به مناسبت ایام شهادت امام رضا(ع) لباس مشکی پوشیده بود، همراه یک دختر جوان که حجاب نداشت و آستین کوتاه پوشیده بود وارد شد. بعد مشخص شد که این دو خواهر و برادر هستند.
استاد خسروپناه ادامه داد: پس از آن پدر و مادرشان نیز آمدند. مادر خانواده چادر نداشت، اما حجاب را رعایت میکرد. آن پسر جوان از من پرسید: «شما خسروپناه هستید؟» گفتم بله. گفت من شما را از برنامه «زندگی پس از زندگی» شناختم.
وی افزود: نکته جالب این بود که او نمیدانست من دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی هستم یا مسئولیتهای دیگری دارم و از این مسائل شناختی نداشت، اما برنامه «زندگی پس از زندگی» را دیده بود و از طریق آن با من آشنا شده بود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: این برنامه برای او اثرگذار بوده و همین موضوع نشان میدهد که امروز مسیر ارتباط مخاطب با معارف دینی میتواند متفاوت از مسیرهای سنتی باشد.
استاد خسروپناه ادامه داد: آن جوان به من گفت که به حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) رفته و درباره یک مسئله شرعی مربوط به نماز سؤال داشته است. او گفت از برخی روحانیون درباره مسئله خود سؤال کرده، اما نخستین پرسشی که از او شده این بوده است که «مقلد چه کسی هستی؟»
استاد خسروپناه در ادامه سخنان خود در جمع فضلای حوزه تهران، با اشاره به تجربه گفتوگو با جوانی درباره مسائل شرعی اظهار کرد: آن جوان پس از اینکه درباره مفهوم تقلید و ضرورت مراجعه به مرجع تقلید برای او توضیح داده شد، گفت که تاکنون نمیدانسته باید به چه کسی مراجعه کند و اصلاً مفهوم تقلید و رساله عملی را نمیشناخته است.
وی افزود: ببینید، این همان زیستجهان است. به تعبیر اگزیستانسیالیستها، باید بتوانیم خودمان را از وضعیت موجود بیرون بیاوریم و به جهان زیسته مخاطب نزدیک شویم. این جوان نمیدانست تقلید یعنی چه و رساله عملی چیست؛ اما امام رضا(ع) را دوست داشت، به زیارت امام رضا(ع) میرفت و ظاهراً نماز هم میخواند. ممکن است نمازهای دیگری هم میخوانده باشد که من اطلاعی ندارم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: من برای او درباره تقلید توضیح دادم و نام برخی مراجع را مطرح کردم. در این میان، نام استاد بزرگوار، حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی نیز مطرح شد. او ایشان را میشناخت و گفته بود که از سخنان ایشان استفاده کرده و به مطالبشان علاقهمند است. در نهایت مسئلهاش حل شد و حتی در پایان گفت که با هم عکس سلفی بگیریم.
روایت خسروپناه از گفتوگو با خواهر آن جوان درباره حجاب
استاد خسروپناه در ادامه به گفتوگوی خود با خواهر آن جوان اشاره کرد و گفت: بعد از آن، خواهرش نزدیک آمد. او با فاصلهای به صحبتها گوش میداد و سپس پرسید: «حاجآقا، پس من که الان وضعیت اینطوری دارم و چیزی روی سرم نیست، این خلاف اسلام است؟»
وی افزود: من به او گفتم اسلام توصیه کرده است که حجاب داشته باشی و حجاب کاملی داشته باشی. اگر به چادر تمایل نداری، اشکالی ندارد، اما باید سرت پوشیده باشد و صورت و کفین استثنا هستند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه این گفتوگوها نمونهای از تفاوت زیستجهان افراد است، ادامه داد: اینها همان مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد. ما باید ببینیم مخاطب چگونه فکر میکند، چه چیزی از دین میداند و چه برداشتی از مفاهیم دینی دارد.
استاد خسروپناه با تأکید بر اینکه این نمونهها نشاندهنده تفاوت برداشت افراد از مفاهیم دینی و اجتماعی است، گفت: توجه کنید که زیستجهانها چگونه متفاوت شدهاند. برای آن خانم، بیحجابی در معنای برهنگی دیده میشود و نه لزوماً در مسئله سرلخت بودن. این تفاوت در برداشتها نشان میدهد که برای مواجهه با جامعه امروز باید زیستجهان مخاطب را شناخت.
فقه مسائل بهتنهایی برای اداره جامعه کافی نیست
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با بیان اینکه شناخت عمیق دین نیازمند توجه به سطوح مختلف فقه است، اظهار کرد: اگر بخواهیم دین را عمیقاً بشناسیم، باید فقه را بهدرستی بشناسیم. البته فقه را باید در کنار حکمت دید. حکمت را از امور عامه الهی شناختیم و فقه را نیز از مباحث طهارت تا دیات و با ساختاری که معرفی شده، بهخوبی فهمیدیم.
وی افزود: اگر فقه نظامات اجتماعی را نیز تدوین کنیم، میتوانیم نظام مطلوب خانواده، نظام مطلوب فرهنگی، نظام مطلوب سیاسی، نظام مطلوب اجتماعی و نظام مطلوب تعلیم و تربیت را بشناسیم. بنابراین یک سطح از دانش ما، فقه مسائل است و سطح دیگر، فقه نظام.
استاد خسروپناه با اشاره به ضرورت توجه به سطح دیگری از فقه گفت: یک فقه سوم نیز داریم که میتوان از آن با عنوان «فقه حکمرانی» یاد کرد. حکمرانی یعنی چه؟ حکمرانی به این میپردازد که چگونه جامعه را تغییر دهیم و آن را از وضعیت موجود به سمت نظام مطلوب هدایت کنیم.
وی ادامه داد: امروز جامعه یک نظام محقق دارد؛ نظام پوششی پیدا کرده، نظام خانواده دارد، نظام تعلیم و تربیت دارد و نظام اجتماعی و فرهنگی دارد، اما ممکن است این نظام محقق با نظام مطلوب فاصله داشته باشد. فقه حکمرانی به ما کمک میکند جامعه محقق را با استفاده از سیاستگذاری، تنظیمگری، راهبری، اجرا و نظارت، به نظام مطلوب نزدیک کنیم.
ضرورت پیوند حکمت و فقاهت در تدوین نظامهای اجتماعی
استاد خسروپناه با اشاره به تفاوت الزامات فقه مسائل و فقه نظام گفت: وقتی از فقه مسائل و احکام فردی سخن میگوییم، فرد میخواهد حکم شرعی را بفهمد. مبانی مشخصی دارد؛ خدا، پیامبر، قرآن و حجیت کتاب و سنت را میپذیرد و از همین منابع استفاده میکند، اما در این مسیر به علوم دیگری مانند علم رجال و علم اصول نیز نیاز دارد تا بتواند به حکم شرعی دست پیدا کند.
وی افزود: برای مثال، در علم رجال باید بداند محمد بن مسلم چه کسی است و عبدالله بن مسلم چه تفاوتی با او دارد. علم اصول نیز برای استنباط حکم شرعی مورد نیاز است. اینها ابزارهایی هستند که برای تفقه در دین و شناخت حکم شرعی به آنها نیاز داریم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: اما زمانی که میخواهیم فقه نظام اجتماعی را تدوین کنیم، موضوع متفاوت میشود. در اینجا علاوه بر فقه، به حکمت، فلسفه، کلام و عرفان نیاز داریم؛ چراکه این علوم، بنیانهای حکمی و نظری نظامهای فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی و سیاسی را شکل میدهند.
استاد خسروپناه با اشاره به دیدگاههای علامه جوادی آملی در این زمینه گفت: این مطالبی است که ما از مکتب استاد، علامه جوادی آملی، یاد گرفتهایم؛ یعنی پیوند میان حکمت و فقاهت و ارتباط میان رشتههای مختلف علمی.
وی افزود: ما علوم را از یکدیگر جدا کردهایم؛ یکی کلام میخواند، دیگری فلسفه، دیگری عرفان و دیگری فقه. ممکن است در یک مقطع این تفکیک و تخصص لازم باشد، اما در مرحلهای باید مجموعه این علوم را در کنار یکدیگر فرا گرفت تا بتوان نظامهای اجتماعی را بهدرستی فهم و تدوین کرد.
حکمرانی از سیاستگذاری تا نظارت ادامه دارد
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با بیان اینکه تدوین نظام مطلوب پایان کار نیست، اظهار کرد: فرض کنید نظام مطلوب را نیز نوشتیم، اما قرار است این نظام محقق تغییر کند. اینجا حکمرانی وارد میشود.
وی گفت: حکمرانی یعنی سیاستگذاری، تنظیمگری، راهبری، اجرا و نظارت. برای مثال، اگر در فقه نظام خانواده، نظام مطلوب خانواده را تدوین کردهایم، باید حکمرانی خانواده نیز از مرحله سیاستگذاری تا تنظیمگری، راهبری، اجرا و نظارت را دربرگیرد.
خسروپناه تأکید کرد: اما حتی اینجا نیز یک عنصر دیگر مورد نیاز است و آن شناخت دقیق وضعیت موجود است. باید بدانیم نظام خانواده محقق امروز چیست و مخاطب امروز چگونه زندگی میکند.
شناخت دانش، بینش، نگرش، منش و کنش مخاطب
وی با طرح این پرسش که «زیستجهان مخاطب امروز چیست؟» گفت: باید بدانیم دانش او چیست، بینش او چیست، نگرش او چیست، منش او چیست و کنش او چیست. اگر اینها را نشناسیم، نمیتوانیم برای تغییر وضعیت موجود و نزدیک کردن آن به وضعیت مطلوب برنامهریزی کنیم. باید ببینیم مخاطب اکنون در ذهنش چه میگذرد، دانش او چیست، بینش و نگرش او چگونه شکل گرفته و منش و کنش او چگونه است.
وی با انتقاد از بیتوجهی به این مؤلفه در برخی مواجهههای اجتماعی گفت: ما متدینین، گاهی عالمان دین و گاهی ائمه جمعه و جماعات، چون این رکن را نمیشناسیم، فقط رکن مطلوب را میدانیم. به محض اینکه یک ناهنجاری در جامعه اتفاق میافتد، میگوییم نیروهای امنیتی کجا هستند؟ دستگاههای اجرایی کجا هستند؟ چرا برخورد نمیکنند؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: البته ممکن است برخی عوامل فتنهزا و فسادزا وجود داشته باشند و برخورد با آنها نیز لازم باشد، اما همه مسائل را نمیتوان با این نگاه تحلیل کرد؛ چراکه ما با فرزندان، خانوادهها و بستگان خود نیز مواجه هستیم که ممکن است زیستجهان متفاوتی پیدا کرده باشند.
وی تأکید کرد: بنابراین اگر میخواهیم دین را بهدرستی معرفی کنیم و جامعه را به سمت نظام مطلوب هدایت کنیم، باید هم دین را عمیقاً بشناسیم، هم نظام مطلوب را بشناسیم و هم جامعه محقق و زیستجهان مخاطب را بهدرستی درک کنیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیه «لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» گفت: اگر ما میخواهیم این بخش از آیه در جامعه تحقق پیدا کند، باید «انذار» و انتقال معرفت به گونهای باشد که به نتیجه مطلوب منجر شود. بنابراین باید بتوانیم از زیستجهان مخاطب وارد شویم.
وی ادامه داد: اگر قرار است فردی در رفتار خود تغییر ایجاد کند، باید ابتدا جهان زیسته او را بشناسیم و بفهمیم چه چیزی بر ذهن و زندگی او حاکم است. نمیتوان صرفاً گفت ما مأموریت خود را انجام دادیم و حکم را گفتیم و دیگر مسئولیتی نداریم.
استاد خسروپناه با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیتهای جدید گفت: امروز فناوریهای جدید، هوش مصنوعی، رسانههای چندرسانهای و ابزارهای ارتباطی مختلف در اختیار ماست. اگر واقعاً میخواهیم در جامعه تغییر ایجاد کنیم، باید از این ظرفیتها استفاده کنیم.
وی افزود: مسئله این است که گاهی ما متوجه نیستیم با چه اتفاقی مواجه هستیم. ممکن است یک مسئله اجتماعی ۴۰ یا ۵۰ سال مورد توجه جدی قرار نگرفته باشد و امروز بخشی از خانوادهها و بستگان ما نیز با آن درگیر باشند؛ اما انتظار داشته باشیم چنین مسئلهای را ظرف دو، سه یا چهار سال با چند ابزار حل کنیم.
ضرورت شناخت جامعه محقق در کنار فقه و حکمت
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه انجام تکلیف به معنای پایان مسئولیت نیست، اظهار کرد: برخی ممکن است بگویند ما مأموریت و تکلیف خودمان را انجام دادهایم؛ اما اگر هدف ما این است که جامعه به سمت وضعیت مطلوب حرکت کند، باید فراتر از این نگاه عمل کنیم.
استاد خسروپناه در جمعبندی سخنان خود گفت: بنابراین اگر بخواهیم تغییری در جامعه ایجاد کنیم، ما بهعنوان عالمان دین، هم به حکمت و فقه و فقه نظام نیاز داریم و هم به حکمت و فقه حکمرانی.
وی افزود: در کنار اینها، شناخت «جامعه محقق» نیز ضروری است. باید بدانیم جامعهای که اکنون در آن زندگی میکنیم چه ویژگیهایی دارد، مردم چگونه میاندیشند، چه دانش و بینشی دارند، نگرش و منش آنها چگونه شکل گرفته و چه کنشهایی از آنها سر میزند.
علوم انسانی؛ ابزار شناخت جامعه محقق
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پاسخ به این پرسش که شناخت جامعه محقق چگونه به دست میآید، گفت: این شناخت با استفاده از علوم انسانی حاصل میشود. بخشی از علوم انسانی متکفل شناخت جامعه و وضعیت موجود آن است و ما برای فهم دقیق جامعه به این علوم نیاز داریم.
استاد خسروپناه ادامه داد: البته در اینجا بحث علوم انسانی اسلامی و علوم انسانی غیر اسلامی نیز مطرح است که موضوع و بحث دیگری است و باید در جای خود به آن پرداخت.
استاد خسروپناه افزود: بعد از آن میفرماید «وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ»؛ یعنی وقتی معرفت دینی پیدا کردیم، دین را عمیقاً شناختیم، باید چه کنیم؟ باید آن معرفت را به مردم منتقل کنیم. بنابراین میتوان گفت این آیه بر دو مرحله تأکید دارد؛ نخست کسب معرفت عمیق دینی و سپس انتقال و انتشار این معرفت در جامعه.
وی با بیان اینکه در ادامه آیه، مسئله دیگری نیز مورد توجه قرار گرفته است، گفت: خداوند میفرماید «لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ». شاید مقصود این باشد که خداوند از ما تلاش و مجاهدتی را میخواهد که به نتیجه برسد؛ یعنی معرفت دینی را کسب کنیم، به فهم عمیق برسیم، آن را به مردم منتقل کنیم و در نهایت زمینهای فراهم شود که مردم از مخالفت با خداوند پرهیز کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: البته از این آیه نمیتوان فهمید که حتماً تلاش ما باید به نتیجه نهایی برسد. انتظار خداوند از ما این است که تلاش کنیم تا مردم از مخالفت با خداوند پرهیز کنند، اما ممکن است این تلاش در نهایت به نتیجه مورد انتظار نرسد.
استاد خسروپناه در ادامه با اشاره به داستان حضرت نوح(ع) اظهار کرد: حضرت نوح(ع) ۹۵۰ سال مردم را به دین خدا دعوت کرد. در طول این مدت، هر چند صد سال، درخواست میکرد که اگر این مردم ایمان نمیآورند، مورد عذاب قرار گیرند، اما خداوند به او اجازه نمیداد. هنگامی که این مدت طولانی به پایان رسید، اجازه نفرین صادر شد.
وی افزود: حتی در همین ماجرا نیز حضرت نوح(ع) مأمور شد مقدمات ساخت کشتی را فراهم کند. به او گفته شد این هستههای خرما را بکار، درختان رشد کنند، محصول بدهند و بعد از آن چوب مورد نیاز برای ساخت کشتی فراهم شود. این فرایند نیز زمان زیادی به طول انجامید و در نهایت کشتی ساخته شد تا مؤمنان از عذاب الهی نجات پیدا کنند.
دینشناسی امروز با گذشته تفاوت دارد
استاد خسروپناه در ادامه با بیان اینکه شرایط دینشناسی در زمان حاضر با گذشته تفاوت کرده است، گفت: دینشناسی امروز با گذشته بسیار فرق دارد. منظورم فقط گذشتههای بسیار دور، مانند عصر محقق حلی، شیخ اشراق، ملاصدرا یا شیخ بهایی نیست؛ حتی دینشناسی امروز با ۵۰ سال پیش و حتی ۲۰ سال پیش تفاوت دارد.
وی ادامه داد: به اعتبار درگیریهایی که طی این سالها در شورای عالی انقلاب فرهنگی داشتهام، میخواهم نمونههایی از این تغییر را عرض کنم. امروز ما با مخاطبانی در دبیرستان، مدرسه، دانشگاه و بهطور کلی در جامعه مواجه هستیم که زیستجهان آنها تغییر کرده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اهمیت شناخت زیستجهان نسل جدید اظهار کرد: عوامل مختلفی در این تغییر زیستجهان مؤثر بودهاند؛ از فضای مجازی گرفته تا تربیت والدین، نوع تغذیه و لقمه حلال و حرام و عوامل دیگر. فعلاً وارد بررسی این عوامل نمیشوم، اما واقعیت این است که زیستجهان مخاطب امروز تغییر کرده است.
استاد خسروپناه افزود: این مخاطب ممکن است فرزند من و شما، نوه من و شما یا یکی از بستگان ما باشد. لازم نیست حتماً درباره خانوادهای صحبت کنیم که اساساً تعلقی به دین ندارد. حتی ممکن است فردی خدا را قبول داشته باشد، اما شریعت را نپذیرد؛ یا شریعت را در حد نماز و روزه قبول داشته باشد و نسبت به سایر احکام چنین التزامی نداشته باشد.
وی ادامه داد: ممکن است فردی نماز بخواند، روزه بگیرد و در عین حال نسبت به برخی دیگر از احکام دینی بیتفاوت باشد. حتی ممکن است فردی فرزند خود را علی، فاطمه یا زهرا نامگذاری کند و نامهای دینی برای فرزندانش انتخاب کند، اما خودش حاضر نباشد سبک زندگیاش را متناسب با شریعت تنظیم کند.
ضرورت شناخت مخاطب برای تبلیغ و ترویج دین
استاد خسروپناه در ادامه با بیان اینکه طلاب و روحانیون باید جامعه را آنگونه که هست بشناسند، گفت: گاهی ما طلبهها تصور میکنیم جامعه را میشناسیم؛ در خیابان حضور داریم و با مردم مواجه میشویم. اما واقعیت این است که جامعه امروز پیچیدگیهای بیشتری دارد و باید زیستجهان مخاطب را عمیقتر شناخت.
وی برای تبیین این موضوع به خاطرهای اشاره کرد و گفت: یک روز در هتلی در مشهد بودم. فردی برای انجام کاری به لابی هتل آمد. در همان زمان، یک پسر جوان که به مناسبت ایام شهادت امام رضا(ع) لباس مشکی پوشیده بود، همراه یک دختر جوان که حجاب نداشت و آستین کوتاه پوشیده بود وارد شد. بعد مشخص شد که این دو خواهر و برادر هستند.
استاد خسروپناه ادامه داد: پس از آن پدر و مادرشان نیز آمدند. مادر خانواده چادر نداشت، اما حجاب را رعایت میکرد. آن پسر جوان از من پرسید: «شما خسروپناه هستید؟» گفتم بله. گفت من شما را از برنامه «زندگی پس از زندگی» شناختم.
وی افزود: نکته جالب این بود که او نمیدانست من دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی هستم یا مسئولیتهای دیگری دارم و از این مسائل شناختی نداشت، اما برنامه «زندگی پس از زندگی» را دیده بود و از طریق آن با من آشنا شده بود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: این برنامه برای او اثرگذار بوده و همین موضوع نشان میدهد که امروز مسیر ارتباط مخاطب با معارف دینی میتواند متفاوت از مسیرهای سنتی باشد.
استاد خسروپناه ادامه داد: آن جوان به من گفت که به حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) رفته و درباره یک مسئله شرعی مربوط به نماز سؤال داشته است. او گفت از برخی روحانیون درباره مسئله خود سؤال کرده، اما نخستین پرسشی که از او شده این بوده است که «مقلد چه کسی هستی؟»
استاد خسروپناه در ادامه سخنان خود در جمع فضلای حوزه تهران، با اشاره به تجربه گفتوگو با جوانی درباره مسائل شرعی اظهار کرد: آن جوان پس از اینکه درباره مفهوم تقلید و ضرورت مراجعه به مرجع تقلید برای او توضیح داده شد، گفت که تاکنون نمیدانسته باید به چه کسی مراجعه کند و اصلاً مفهوم تقلید و رساله عملی را نمیشناخته است.
وی افزود: ببینید، این همان زیستجهان است. به تعبیر اگزیستانسیالیستها، باید بتوانیم خودمان را از وضعیت موجود بیرون بیاوریم و به جهان زیسته مخاطب نزدیک شویم. این جوان نمیدانست تقلید یعنی چه و رساله عملی چیست؛ اما امام رضا(ع) را دوست داشت، به زیارت امام رضا(ع) میرفت و ظاهراً نماز هم میخواند. ممکن است نمازهای دیگری هم میخوانده باشد که من اطلاعی ندارم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: من برای او درباره تقلید توضیح دادم و نام برخی مراجع را مطرح کردم. در این میان، نام استاد بزرگوار، حضرت آیتالله العظمی جوادی آملی نیز مطرح شد. او ایشان را میشناخت و گفته بود که از سخنان ایشان استفاده کرده و به مطالبشان علاقهمند است. در نهایت مسئلهاش حل شد و حتی در پایان گفت که با هم عکس سلفی بگیریم.
روایت خسروپناه از گفتوگو با خواهر آن جوان درباره حجاب
استاد خسروپناه در ادامه به گفتوگوی خود با خواهر آن جوان اشاره کرد و گفت: بعد از آن، خواهرش نزدیک آمد. او با فاصلهای به صحبتها گوش میداد و سپس پرسید: «حاجآقا، پس من که الان وضعیت اینطوری دارم و چیزی روی سرم نیست، این خلاف اسلام است؟»
وی افزود: من به او گفتم اسلام توصیه کرده است که حجاب داشته باشی و حجاب کاملی داشته باشی. اگر به چادر تمایل نداری، اشکالی ندارد، اما باید سرت پوشیده باشد و صورت و کفین استثنا هستند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه این گفتوگوها نمونهای از تفاوت زیستجهان افراد است، ادامه داد: اینها همان مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد. ما باید ببینیم مخاطب چگونه فکر میکند، چه چیزی از دین میداند و چه برداشتی از مفاهیم دینی دارد.
استاد خسروپناه با تأکید بر اینکه این نمونهها نشاندهنده تفاوت برداشت افراد از مفاهیم دینی و اجتماعی است، گفت: توجه کنید که زیستجهانها چگونه متفاوت شدهاند. برای آن خانم، بیحجابی در معنای برهنگی دیده میشود و نه لزوماً در مسئله سرلخت بودن. این تفاوت در برداشتها نشان میدهد که برای مواجهه با جامعه امروز باید زیستجهان مخاطب را شناخت.
فقه مسائل بهتنهایی برای اداره جامعه کافی نیست
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با بیان اینکه شناخت عمیق دین نیازمند توجه به سطوح مختلف فقه است، اظهار کرد: اگر بخواهیم دین را عمیقاً بشناسیم، باید فقه را بهدرستی بشناسیم. البته فقه را باید در کنار حکمت دید. حکمت را از امور عامه الهی شناختیم و فقه را نیز از مباحث طهارت تا دیات و با ساختاری که معرفی شده، بهخوبی فهمیدیم.
وی افزود: اگر فقه نظامات اجتماعی را نیز تدوین کنیم، میتوانیم نظام مطلوب خانواده، نظام مطلوب فرهنگی، نظام مطلوب سیاسی، نظام مطلوب اجتماعی و نظام مطلوب تعلیم و تربیت را بشناسیم. بنابراین یک سطح از دانش ما، فقه مسائل است و سطح دیگر، فقه نظام.
استاد خسروپناه با اشاره به ضرورت توجه به سطح دیگری از فقه گفت: یک فقه سوم نیز داریم که میتوان از آن با عنوان «فقه حکمرانی» یاد کرد. حکمرانی یعنی چه؟ حکمرانی به این میپردازد که چگونه جامعه را تغییر دهیم و آن را از وضعیت موجود به سمت نظام مطلوب هدایت کنیم.
وی ادامه داد: امروز جامعه یک نظام محقق دارد؛ نظام پوششی پیدا کرده، نظام خانواده دارد، نظام تعلیم و تربیت دارد و نظام اجتماعی و فرهنگی دارد، اما ممکن است این نظام محقق با نظام مطلوب فاصله داشته باشد. فقه حکمرانی به ما کمک میکند جامعه محقق را با استفاده از سیاستگذاری، تنظیمگری، راهبری، اجرا و نظارت، به نظام مطلوب نزدیک کنیم.
ضرورت پیوند حکمت و فقاهت در تدوین نظامهای اجتماعی
استاد خسروپناه با اشاره به تفاوت الزامات فقه مسائل و فقه نظام گفت: وقتی از فقه مسائل و احکام فردی سخن میگوییم، فرد میخواهد حکم شرعی را بفهمد. مبانی مشخصی دارد؛ خدا، پیامبر، قرآن و حجیت کتاب و سنت را میپذیرد و از همین منابع استفاده میکند، اما در این مسیر به علوم دیگری مانند علم رجال و علم اصول نیز نیاز دارد تا بتواند به حکم شرعی دست پیدا کند.
وی افزود: برای مثال، در علم رجال باید بداند محمد بن مسلم چه کسی است و عبدالله بن مسلم چه تفاوتی با او دارد. علم اصول نیز برای استنباط حکم شرعی مورد نیاز است. اینها ابزارهایی هستند که برای تفقه در دین و شناخت حکم شرعی به آنها نیاز داریم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: اما زمانی که میخواهیم فقه نظام اجتماعی را تدوین کنیم، موضوع متفاوت میشود. در اینجا علاوه بر فقه، به حکمت، فلسفه، کلام و عرفان نیاز داریم؛ چراکه این علوم، بنیانهای حکمی و نظری نظامهای فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی و سیاسی را شکل میدهند.
استاد خسروپناه با اشاره به دیدگاههای علامه جوادی آملی در این زمینه گفت: این مطالبی است که ما از مکتب استاد، علامه جوادی آملی، یاد گرفتهایم؛ یعنی پیوند میان حکمت و فقاهت و ارتباط میان رشتههای مختلف علمی.
وی افزود: ما علوم را از یکدیگر جدا کردهایم؛ یکی کلام میخواند، دیگری فلسفه، دیگری عرفان و دیگری فقه. ممکن است در یک مقطع این تفکیک و تخصص لازم باشد، اما در مرحلهای باید مجموعه این علوم را در کنار یکدیگر فرا گرفت تا بتوان نظامهای اجتماعی را بهدرستی فهم و تدوین کرد.
حکمرانی از سیاستگذاری تا نظارت ادامه دارد
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با بیان اینکه تدوین نظام مطلوب پایان کار نیست، اظهار کرد: فرض کنید نظام مطلوب را نیز نوشتیم، اما قرار است این نظام محقق تغییر کند. اینجا حکمرانی وارد میشود.
وی گفت: حکمرانی یعنی سیاستگذاری، تنظیمگری، راهبری، اجرا و نظارت. برای مثال، اگر در فقه نظام خانواده، نظام مطلوب خانواده را تدوین کردهایم، باید حکمرانی خانواده نیز از مرحله سیاستگذاری تا تنظیمگری، راهبری، اجرا و نظارت را دربرگیرد.
خسروپناه تأکید کرد: اما حتی اینجا نیز یک عنصر دیگر مورد نیاز است و آن شناخت دقیق وضعیت موجود است. باید بدانیم نظام خانواده محقق امروز چیست و مخاطب امروز چگونه زندگی میکند.
شناخت دانش، بینش، نگرش، منش و کنش مخاطب
وی با طرح این پرسش که «زیستجهان مخاطب امروز چیست؟» گفت: باید بدانیم دانش او چیست، بینش او چیست، نگرش او چیست، منش او چیست و کنش او چیست. اگر اینها را نشناسیم، نمیتوانیم برای تغییر وضعیت موجود و نزدیک کردن آن به وضعیت مطلوب برنامهریزی کنیم. باید ببینیم مخاطب اکنون در ذهنش چه میگذرد، دانش او چیست، بینش و نگرش او چگونه شکل گرفته و منش و کنش او چگونه است.
وی با انتقاد از بیتوجهی به این مؤلفه در برخی مواجهههای اجتماعی گفت: ما متدینین، گاهی عالمان دین و گاهی ائمه جمعه و جماعات، چون این رکن را نمیشناسیم، فقط رکن مطلوب را میدانیم. به محض اینکه یک ناهنجاری در جامعه اتفاق میافتد، میگوییم نیروهای امنیتی کجا هستند؟ دستگاههای اجرایی کجا هستند؟ چرا برخورد نمیکنند؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: البته ممکن است برخی عوامل فتنهزا و فسادزا وجود داشته باشند و برخورد با آنها نیز لازم باشد، اما همه مسائل را نمیتوان با این نگاه تحلیل کرد؛ چراکه ما با فرزندان، خانوادهها و بستگان خود نیز مواجه هستیم که ممکن است زیستجهان متفاوتی پیدا کرده باشند.
وی تأکید کرد: بنابراین اگر میخواهیم دین را بهدرستی معرفی کنیم و جامعه را به سمت نظام مطلوب هدایت کنیم، باید هم دین را عمیقاً بشناسیم، هم نظام مطلوب را بشناسیم و هم جامعه محقق و زیستجهان مخاطب را بهدرستی درک کنیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیه «لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» گفت: اگر ما میخواهیم این بخش از آیه در جامعه تحقق پیدا کند، باید «انذار» و انتقال معرفت به گونهای باشد که به نتیجه مطلوب منجر شود. بنابراین باید بتوانیم از زیستجهان مخاطب وارد شویم.
وی ادامه داد: اگر قرار است فردی در رفتار خود تغییر ایجاد کند، باید ابتدا جهان زیسته او را بشناسیم و بفهمیم چه چیزی بر ذهن و زندگی او حاکم است. نمیتوان صرفاً گفت ما مأموریت خود را انجام دادیم و حکم را گفتیم و دیگر مسئولیتی نداریم.
استاد خسروپناه با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیتهای جدید گفت: امروز فناوریهای جدید، هوش مصنوعی، رسانههای چندرسانهای و ابزارهای ارتباطی مختلف در اختیار ماست. اگر واقعاً میخواهیم در جامعه تغییر ایجاد کنیم، باید از این ظرفیتها استفاده کنیم.
وی افزود: مسئله این است که گاهی ما متوجه نیستیم با چه اتفاقی مواجه هستیم. ممکن است یک مسئله اجتماعی ۴۰ یا ۵۰ سال مورد توجه جدی قرار نگرفته باشد و امروز بخشی از خانوادهها و بستگان ما نیز با آن درگیر باشند؛ اما انتظار داشته باشیم چنین مسئلهای را ظرف دو، سه یا چهار سال با چند ابزار حل کنیم.
ضرورت شناخت جامعه محقق در کنار فقه و حکمت
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه انجام تکلیف به معنای پایان مسئولیت نیست، اظهار کرد: برخی ممکن است بگویند ما مأموریت و تکلیف خودمان را انجام دادهایم؛ اما اگر هدف ما این است که جامعه به سمت وضعیت مطلوب حرکت کند، باید فراتر از این نگاه عمل کنیم.
استاد خسروپناه در جمعبندی سخنان خود گفت: بنابراین اگر بخواهیم تغییری در جامعه ایجاد کنیم، ما بهعنوان عالمان دین، هم به حکمت و فقه و فقه نظام نیاز داریم و هم به حکمت و فقه حکمرانی.
وی افزود: در کنار اینها، شناخت «جامعه محقق» نیز ضروری است. باید بدانیم جامعهای که اکنون در آن زندگی میکنیم چه ویژگیهایی دارد، مردم چگونه میاندیشند، چه دانش و بینشی دارند، نگرش و منش آنها چگونه شکل گرفته و چه کنشهایی از آنها سر میزند.
علوم انسانی؛ ابزار شناخت جامعه محقق
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پاسخ به این پرسش که شناخت جامعه محقق چگونه به دست میآید، گفت: این شناخت با استفاده از علوم انسانی حاصل میشود. بخشی از علوم انسانی متکفل شناخت جامعه و وضعیت موجود آن است و ما برای فهم دقیق جامعه به این علوم نیاز داریم.
استاد خسروپناه ادامه داد: البته در اینجا بحث علوم انسانی اسلامی و علوم انسانی غیر اسلامی نیز مطرح است که موضوع و بحث دیگری است و باید در جای خود به آن پرداخت.