ایمان واقعی در میدان انتخاب و امتحان آشکار میشود
ایمان حقیقی تنها با ادعا شناخته نمیشود. انسان ممکن است در شرایط عادی خود را مؤمن بداند، اما حقیقت ایمان او زمانی آشکار میشود که در برابر انتخاب و امتحان قرار گیرد.
در شرایطی که انجام وظیفه با راحتی انسان در تضاد قرار میگیرد، مشخص میشود که ایمان تا چه اندازه در وجود او ریشه دارد. اگر انسان در هنگام سختی، مسئولیت خود را رها کند و راحتی را بر انجام وظیفه ترجیح دهد، فاصله میان ایمان ادعایی و ایمان واقعی آشکار میشود.
بنابراین ایمان باید در میدان عمل آزمایش شود. انتخابهای انسان، میزان واقعی ایمان او را نشان میدهند.
ایمان؛ پذیرش مسئولیت و تعهد
ایمان آوردن، به معنای پذیرفتن یک مجموعه از مسئولیتهاست. انسان نمیتواند از یک سو خود را مؤمن بداند و از سوی دیگر نسبت به وظایفی که ایمان بر عهده او قرار میدهد بیتفاوت باشد.
آیه ۷۸ سوره حج پس از خطاب به مؤمنان میفرماید: «وَجَاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ»
یعنی در راه خدا آنگونه که شایسته است مجاهده کنید.
این فرمان نشان میدهد که ایمان باید به تلاش و اقدام منجر شود. مؤمن پس از ایمان آوردن، مسئول است؛ مسئول در برابر خدا، در برابر خود و در برابر جامعه.
در نتیجه، ایمان زاینده ایمانی است که در درون انسان تعهد ایجاد میکند و این تعهد به عمل تبدیل میشود.
سختیهای مسیر ایمان و مبارزه با راحتطلبی
یکی از موانع مهم در مسیر ایمان، راحتطلبی است. انسان به صورت طبیعی تمایل دارد راه آسانتر را انتخاب کند و از هزینه و دشواری دوری کند؛ اما ایمان واقعی همیشه با انتخاب آسانترین راه همراه نیست.
اگر هدف انسان، هدفی بزرگ و الهی باشد، طبیعی است که برای رسیدن به آن باید تلاش و سختی بیشتری را تحمل کند. جهاد در راه خدا نیز نشاندهنده همین واقعیت است.
مؤمن باید بتواند در مسیر انجام وظیفه، صبر، استقامت و پایداری داشته باشد و سختی را بهانهای برای کنار گذاشتن مسئولیت قرار ندهد.
البته این به معنای آن نیست که دین انسان را به سختیهای غیرقابل تحمل وادار میکند؛ بلکه مسئله، پذیرفتن سختیهایی است که لازمه انجام وظیفه و حرکت در مسیر حق هستند.
هجرت؛ حرکت از وضعیت موجود به سوی وضعیت مطلوب
یکی از جلوههای ایمان عملی، هجرت است. هجرت را نمیتوان فقط در جابهجایی مکانی خلاصه کرد؛ بلکه در چارچوب این بحث، هجرت نشانه حرکت و تغییر است.
انسان مؤمن نباید به وضعیت نامطلوب موجود رضایت دهد، بلکه باید برای رسیدن به وضعیت مطلوب حرکت کند. این حرکت ممکن است نیازمند ترک عادتها، شرایط یا موقعیتهایی باشد که مانع رشد انسان هستند.
هجرت، در حقیقت، بیانگر این حقیقت است که ایمان انسان را در وضعیت موجود متوقف نمیکند؛ بلکه او را به سوی آیندهای مطلوبتر و جامعهای بهتر سوق میدهد.
نماز و زکات؛ نمونههای روشن تعهد عملی
آیه ۷۸ سوره حج پس از فرمان جهاد میفرماید: «فَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ» نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید.
این دو فرمان، نمونههای روشن تبدیل ایمان به عمل هستند.
نماز نشاندهنده تعهد انسان در برابر خداست و زکات تعهد او نسبت به جامعه و دیگر انسانها را نشان میدهد. بنابراین ایمان هم بُعد ارتباط با خدا دارد و هم بُعد مسئولیت نسبت به مردم.
از این منظر، مؤمن واقعی کسی نیست که فقط به عبادت فردی توجه داشته باشد و نسبت به جامعه بیتفاوت بماند. ایمان باید در رفتار اجتماعی نیز اثرگذار باشد.
جامعه ایمانی؛ همکاری و پیوند مؤمنان
ایمان تنها یک رابطه فردی میان انسان و خدا نیست. هنگامی که انسانهای مؤمن در کنار یکدیگر قرار میگیرند، باید میان آنان همکاری، همدلی و حمایت متقابل شکل بگیرد.
جامعه ایمانی جامعهای نیست که افراد آن تنها به نجات و رشد فردی خود فکر کنند. هر مؤمن نسبت به دیگر مؤمنان و نسبت به جامعه مسئولیت دارد.
از همین جا مفهوم مسئولیت اجتماعی ایمان روشن میشود. مؤمن باید در برابر مسائل جامعه حساس باشد و برای اصلاح شرایط تلاش کند.
این مسئله با بخش دیگری از آیه ۷۸ نیز ارتباط دارد: «وَتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ» یعنی شما بر مردم گواه باشید.
پس جامعه مؤمنان باید جامعهای فعال و مسئول باشد، نه جامعهای منزوی و بیتفاوت.
انتظار و شفاعت؛ بهانهای برای بیعملی نیست
اگر ایمان را ایمانی زاینده بدانیم، انتظار نیز نمیتواند به معنای نشستن و دست روی دست گذاشتن باشد.
کسی که به آینده مطلوب و وعدههای الهی ایمان دارد، باید برای آن آینده آماده باشد و وظیفه خود را انجام دهد. انتظار حقیقی با عمل، آمادگی و مسئولیت همراه است.
همین مسئله درباره شفاعت نیز صادق است. امید به شفاعت نباید باعث شود انسان وظایف خود را کنار بگذارد. شفاعت نمیتواند جایگزین عمل و تعهد شود.
بنابراین نه انتظار و نه امید به شفاعت، مجوز بیعملی نیستند؛ بلکه مؤمن باید در کنار امید، به وظیفه خود نیز عمل کند.
«وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ»؛ تلاش همراه با توکل
یکی از مهمترین بخشهای آیه ۷۸ سوره حج در پایان آیه آمده است: «وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَىٰ وَنِعْمَ النَّصِیرُ» به خدا تمسک جویید؛ او مولای شماست و چه خوب مولا و چه خوب یاوری است.
اینجا نکته مهمی مطرح میشود: تلاش و توکل در مقابل یکدیگر نیستند.
مؤمن باید وظیفه خود را انجام دهد، تلاش کند و در مسیر حق مجاهدت داشته باشد؛ اما در همان حال، تکیهگاه اصلی خود را خداوند بداند.
توکل به معنای رها کردن عمل نیست؛ بلکه یعنی انسان در میدان عمل حضور داشته باشد، اما نتیجه و توان خود را مستقل از خدا نداند.
پس ایمان زاینده، هم انسان را به حرکت و تلاش دعوت میکند و هم به او قدرت و آرامش میدهد که در مسیر، به خدا اعتماد کند.
ایمان؛ ساختن انسان و جامعه
اگر همه این مفاهیم را در کنار یکدیگر قرار دهیم، مشخص میشود که ایمان در نگاه قرآن یک برنامه برای ساختن انسان و جامعه است.
ایمان واقعی:
در هنگام انتخاب و امتحان خود را نشان میدهد؛
انسان را مسئول و متعهد میکند؛
او را به مجاهده و تلاش فرامیخواند؛
از راحتطلبی دور میکند؛
او را به هجرت و حرکت از وضعیت موجود به مطلوب وامیدارد؛
در نماز و زکات به عمل تبدیل میشود؛
به همکاری و پیوند میان مؤمنان میانجامد؛
انتظار و شفاعت را بهانه بیعملی نمیکند؛
و در تمام این مسیر، با اعتصام و توکل بر خدا همراه است.
بنابراین آیه ۷۸ سوره حج را میتوان یکی از آیات مهم برای فهم مفهوم ایمان زاینده و همراه با تعهدات عملی دانست. آیه از مؤمنان میخواهد در راه خدا مجاهده کنند، نماز را برپا دارند، زکات بپردازند، به خدا تمسک جویند و مسئولیت خود را در برابر مردم انجام دهند.
بنابراین، ایمان در این نگاه، یک حالت ایستا و شخصی نیست؛ بلکه نیروی محرک انسان برای انجام مسئولیت است. مؤمن واقعی کسی است که وقتی ایمان میآورد، مسئولیت میپذیرد؛ وقتی مسئولیت میپذیرد، عمل میکند؛ هنگام سختی صبر میکند؛ در مسیر اصلاح حرکت میکند؛ با دیگر مؤمنان همکاری میکند و در تمام این مراحل به خدا توکل دارد.
پس میتوان مسیر ایمان زاینده را اینگونه خلاصه کرد:
ایمان → انتخاب و تعهد → مجاهده و تلاش → صبر و استقامت → عمل صالح → مسئولیت اجتماعی → اعتصام به خدا
و پیام اصلی آن این است که:
ایمان واقعی، باوری نیست که انسان را از زندگی و مسئولیت جدا کند؛ بلکه باوری است که او را به حرکت، عمل، مجاهدت و ساختن زندگی و جامعه مطلوب وامیدارد.
تهیه و تنظیم: طوبی میرزاحسینی